^{Przed rozpoczęciem nauki:}

<sup>1. zapoznaj się z zasadami wymowy http://sasana.wikidot.com/kieszonkowy-slownik-palijsko-polski
2. przeczytaj jakich form zapisu używamy na stronie: http://sasana.wikidot.com/kieszonkowy-slownik-palijsko-polski#toc3
3. warto także poznać podstawy Dhammy Buddhy, badania na ten temat można zacząć tu: http://sasana.wikidot.com/jak-zaczac</sup>

LEKCJA 4

Natthi me saraṇaṃ aññaṃ
Buddho me saraṇaṃ varaṃ
Etena sacca-vajjena
sotthi te hotu sabbadā

Natthi me saraṇaṃ aññaṃ
Dhammo me saraṇaṃ varaṃ
Etena sacca-vajjena
sotthi te hotu sabbadā

Natthi me saraṇaṃ aññaṃ
Saṅgho me saraṇaṃ varaṃ
Etena sacca-vajjena
sotthi te hotu sabbadā.
___

Nie ma dla mnie schronienia innego,
oprócz Buddhy - schronienia najdoskonalszego,
poprzez tej prawdy wypowiadanie,
obyś zawsze trwał w dobrostanie.

Nie ma dla mnie schronienia innego,
oprócz Dhammy - schronienia najdoskonalszego,
poprzez tej prawdy wypowiadanie,
obyś zawsze trwał w dobrostanie.

Nie ma dla mnie schronienia innego,
oprócz Saṅghi - schronienia najdoskonalszego,
poprzez tej prawdy wypowiadanie,
obyś zawsze trwał w dobrostanie.

natthi = na + atthi, „nie ma”.
na: przeczenie; PIE *ne; łac. ne-, pol. nie.
atthi: cz.ter. 3 l.poj. od √as „być”; sanskr. asti. PIE *h₁és-ti; łac. est, gr. ἐστί, pol. jest.
me: dat./gen. l.poj. zaimka 1. os., „mi, moje”. sanskr. me; PIE *moi; gr. μοι, pol. mi.
saraṇaṃ: nom. l.poj. n., „schronienie”. Sanskr. śaraṇa „osłona, schronienie, dom”, spokrewnione z wedyjskim śárman „osłona, ochrona”. Etymologia niepewna. Rozważa się PIE *ḱel- „osłaniać, ukrywać” (łac. cēlāre, ang. hall, hell) Tradycyjna etymologia hermeneutyczną: saraṇa od √sar w sensie „miażdżyć, niszczyć” (hiṃsati). Schronienie to to, co kruszy lęk, trwogę i cierpienie tego, kto się doń ucieka (komentarz do Khuddakapāṭha).
Nie mylić z homonimem saraṇa „przypominanie” (√sar w sanskr. √smṛ), od którego pochodzi sati.

aññaṃ: nom. l.poj. n., „inne”. Sanskr. anya; PIE *h₂en-yo- „inny”, pokrewne z *h₂én-tero- (ang. other, lit. añtras).
varaṃ: nom. l.poj. n. przymiotnika vara, „najlepsze, wyborne”. Sanskr. vara „wybór; najlepszy; dar łaski”, od √vṛ „wybierać” (vṛṇīte). PIE *welh₁- „chcieć, wybierać”; łac. volō, pol. wola, woleć. Varaṃ znaczy więc dosłownie „wybrane”, to, co się woli ponad inne.
etena: instr. l.poj. m./n. zaimka eta „ten”, „tym”. Sanskr. etena; temat e- + PIE *to-; pol. ten, to.
sacca: [√as + a + nta + ya] „prawda, prawdziwy”. Sanskr. satya, od sat, imiesłowu √as „być” + -ya: „to, co [rzeczywiście] jest”. PIE *h₁s-ónt-; ang. sooth („prawda”), łac. sōns (pierwotnie „ten, kto to [zrobił]”).
vajjena: instr. l.poj. od vajja [√vad + ya ] „wypowiedź, to, co ma być powiedziane”. Sanskr. vadya, gerundivum (rzeczownik odczasownikowy) od √vad „mówić”. PIE *wed-; gr. αὐδή „głos”. *vaditi „oskarżać, spierać się”, por. pol. wadzić się.
sotthi: nom. l.poj. f., „pomyślność, szczęście”. Sanskr. svasti = su „dobrze” + asti „jest”, czyli „dobrze-jest”. PIE *h₁su- (gr. εὐ-) + *h₁es-. To samo słowo tkwi w svastika. sotthi te hotu / suvatthi hotu — „pomyślność ci [niech będzie]" — najbliższe „bądź zdrów / szczęśliwej drogi"; różne od sukhī hohi / sukhitā hotha [√sukh + a] — „bądź szczęśliwy / bądźcie szczęśliwi" "sukhī hotu": „niech będzie szczęśliwy”
te: dat./gen. l.poj. zaimka 2. os., „ci, tobie”. Sanskr. te; PIE *toi; gr. τοι, pol. ci.
hotu: imperatyw 3 l.poj. od √hū/bhū „być, stawać się”, „niech będzie”. Sanskr. bhavatu; PIE *bʰuH-; łac. fuī, pol. być.
sabbadā: przysłówek, „zawsze”. Sabba „wszystek” + sufiks czasowy -dā (jak tadā „wtedy”, kadā „kiedy”). Sanskr. sarvadā. PIE *solh₂-wo- „cały”; łac. salvus, gr. ὅλος.

SŁOWNICTWO

1. Rzeczowniki rodzaju męskiego zakończone na - a:

Dhīvara [wym. dʰiiwara] sanskr. dhīvara
rybak, rybołówca
^{być może od sanskr. √dhī / √dhyā (√dhyai), dhī f. „myśl, wgląd”, więc dhīvan — „zręczny, biegły, przemyślny”, czyli „łowiący podstępem”, PIE*dʰi̯eh₂- „patrzeć, postrzegać”, w nikāyach rybak to prawie zawsze kevaṭṭa (sanskr. kaivarta), dhīvara należy do warstwy późniejszej: jātaki, komentarze, Milindapañha, kroniki.}

Maccha [wym. ma-ćʰa] sanskr. mátsya
ryba
^{praindoirańskie *matsya- etymologia ludowa (niepewna) od √mad „radować się, upajać się”, w sensie „ten, który rozkoszuje się wodą”, ~ PIE *mad- „być mokrym, ociekać”.
przykłady: MN.067: Ke panete, ānanda, uccāsaddā mahāsaddā, kevaṭṭā maññe macchavilope? Któż to, Ānando, tak krzykliwy i wrzaskliwy — rybołówcy, mniemam, przy łupieniu ryb?”.}

Piṭaka [wym. pitaka]
kosz
^{[√piṭ + a + ka] etymologia wsteczna √piṭ „gromadzić, zbierać na kupę”, istnieją też peṭaka (sanskr. peṭā „kosz, skrzynka”) oraz peḷā / peḷikā „skrzynka, słowo prawdopodobnie nie indoeuropejskie
przykłady: MN.021: Seyyathāpi, bhikkhave, puriso āgaccheyya kudālapiṭakaṁ ādāya - To tak, mnisi, jakby jakiś człowiek przyszedł, motykę i kosz wziąwszy, Tipiṭaka - Trójkosz, Sutta piṭaka, etc.}

Amacca [wym. ama-cia] sanskr. amātya
1. kompan, powiernik, współpracownik 2. doradca królewski, minister, urzędnik
<sup>[amā + tya] amā to przysłówek, a nie rdzeń czasownikowy (w Rgwedzie znaczy „w domu, u siebie”) a- (PIE *h₁e- / *e-) z -mā, czyli „tu, u siebie”.
1. przykład: DN.31: Pañcahi kho, gahapatiputta, ṭhānehi kulaputtena uttarā disā mittāmaccā paccupaṭṭhātabbā— Na pięć sposobów, synu gospodarza, syn szlachetnego rodu powinien być wsparciem dla przyjaciół i współpracowników jako północy
2. rājāmacca, „ministrowie królewscy”, amaccaputta, „potomek ministra”, DN.05: cztery grupy, które muszą zatwierdzić ofiarę króla. Jedną z nich są amaccā pārisajjā, „ministrowie i dworzanie”.
Uwaga: krótkie a w amacca wynika ze skrócenia przed cc. Zatem nie jest to a- przeczące + macca „śmiertelny”. Mimo że palijskie macca („śmiertelnik”, sanskr. martya, od √mṛ, PIE *mer-, pol. mrzeć, martwy) istnieje, a amacca wygląda jak „nieśmiertelny”. Tymczasem „bezśmiertelny” w palijskim to amara lub amata (sanskr. amṛta).</sup>

Upāsaka / Upāsikā [wym. upaasaka / upaasikaa]
świecki wyznawca / świecka wyznawczyni
^{[upa + √ās + aka] (dosł. upa = przedrostek znaczący bliskość + √ās = siadać + -aka = sufiks nazw wykonawców czynności), dosł. „ten, kto przysiada przy kimś”, PIE *h₁eh₁s- („siedzieć”), hetyckie ēš-, eša- („siadać”), sanskr. i pāḷi āsana („siedzisko”, stąd też w jodze āsana). To NIE ten sam rdzeń co w pol. siedzieć, ang. sit. Te pochodzą od PIE *sed-, który daje sanskr. √sad (stąd upaniṣad, nisīdati). W sanskrycie są więc dwa rdzenie „siedzenia”: √ās (stan, przebywanie) i √sad (czynność siadania).
Przykłady: AN.08.25 kittāvatā nu kho, bhante, upāsako hotī? - Na ile ktoś jest upāsaką? DN.16 - Buddha mówi, że nie odejdzie w parinibbānę, dopóki "upāsakā sāvakā" nie będą biegli w Dhammie. Upāsakowie są tu pełnoprawnymi sāvakami, uczniami. Pierwsi upāsakowie to kupcy Tapussa i Bhallika, dvevācikā („dwusłowni”), czyli schronienie tylko w Buddzie i Dhammie, bo Saṅghi jeszcze nie było. Cztery zgromadzenia (= parisā): bhikkhu, bhikkhunī, upāsaka, upāsikā.
W dżinizmie upāsaka to również świecki wyznawca. Rzeczownik upāsaka staje się częsty w literaturze purāṇicznej, tantrycznej i bhaktyjskiej (czyli w późnym hinduizmie). Oznacza czciciela konkretnego bóstwa, np. devī-upāsaka (czciciel Bogini) czy śāktopāsaka. Każdy ma swoje „wybrane bóstwo” (iṣṭadevatā), przy którym „przysiada”. Uwaga: upaniṣad to √sad (upa-ni-√sad), a nie √ās.}

Pāsāda [wym. paasaada] sanskr. prāsāda
pałac, taras, rezydencja
^{[pa + ā + √sad + *a] √sad - „siadać, osiadać”, PIE *sed- („siadać”),łac. sedeō, sēdēs („siedziba”), ang. sit, seat, niem. sitzen, pol. siedzieć, siodło, sadzić, sad (od „sadzić”), gniazdo, (sanskr. nīḍa, łac. nīdus, ang. nest, wszystkie z *ni-sd-o-, „miejsce, gdzie się osiada” w palijskim nisīdati „siada”). Znaczenie "wyniesiona siedziba, podwyższenie”: pra w sensie „w górę, naprzód” i sad jako „siedziba”. Daje to pałac jako budowlę na podwyższeniu albo z tarasami. Etymologia ludowa: „to, co raduje (pasādeti) oczy i umysł”.
Uwaga: pasāda (sanskr. prasāda = „jasność, uspokojenie, łaska, życzliwość”, pra-√sad to „osiąść, opaść do przodu”. Najpierw osad opada w wodzie, potem woda staje się przejrzysta, wreszcie umysł staje się jasny, pogodny i ufny, mętna woda, która się uspokaja i klaruje.
pāsādika („ujmujący, budzący ufność, piękny”) NIE oznacza „pałacowy”. Typowe użycie to pāsādikaṁ pasādanīyaṁ, o Buddzie, „ujmujący i budzący ufność”.
pasāda-rūpa to wrażliwa materia narządów zmysłów (cakkhupasāda etc.). Termin techniczny: „wrażliwość”, a nie „ufność” ani „jasność”.
Antonimy z tego samego rdzenia: visāda („przygnębienie”, vi-√sad, „zapaść się”), avasāda („upadek, zniechęcenie”).
Przykłady: ekaṁ samayaṁ bhagavā sāvatthiyaṁ viharati pubbārāme migāramātupāsāde - pewnego razu Błogosławiony przebywał niedaleko miasta Sāvatthi we Wschodnim Parku, w rezydencji Matki Migāry.}

Dāraka / Dārikā [wym. daaraka / daarikaa]
dziecko (chłopiec) / dziecko (dziewczynka)

Sāṭaka [wym. saataka]
garderoba, ubranie

Rajaka [wym. radziaka]
pomywacz, pracz
^{bielarz, farbiarz, człowiek z niskiej kasty}

Sappa [wym. sa-pa]
wąż

Pañha [wym. pańha]
pytanie

Suka / Suva [wym. suka / suwa]
papuga

Sopāna [wym. soopaana]
schody, stopnie, drabina

Sūkara [wym. suukara]
świnia

Varāha [wym. waraaha]
warchlak, dzik

Czasowniki:

Patati [wym. patati]
spadać, zeskakiwać, zsiadać

Dhovati [wym. dʰoowati]
myć

Icchati [wym. i-ćʰati]
chcieć, pragnąć

Ḍasati [wym. dasati]
gryźć, kąsać

Pucchati [wym. pu-ćʰati]
pytać, zadawać pytanie

Pakkosati [wym. pa-koosati]
wzywać, zwoływać

Khādati [wym. kʰaadati]
zjadać, gryźć

Hanati [wym. hanati]
zabijać
^{uderzać, ranić}

Otarati [wym. ootarati]
schodzić
^{(używa się jeśli nie dotyczy ludzi)}

Nikkhamati [wym. ni-kʰamati]
wyprawiać się, wychodzić, odchodzić

2. Odmiana rzeczowników rodzaju męskiego zakończonych na – a (c.d.):

Ablatyw:

Ablatyw liczby pojedynczej tworzy się dodając końcówkę -ā / -mhā / -smā do tematu rzeczownika.
Ablatyw liczby mnogiej tworzy się dodając końcówkę -ehi do tematu rzeczownika, rzadziej używa się końcówki -ebhi . (Odmieniony w ten sposób rzeczownik odpowiada na pytanie od kogo? od czego? skąd? - przyp. red.)

Dhp 212–216 - trzy formacje ablatywu:

Piyato jāyatī soko… (212), „z tego, co miłe, rodzi się żal” rodzaj nijaki -to
Pemato jāyatī soko… (213), „z afektu…"
Ratiyā jāyatī soko… (214), „z rozkoszy…" forma żeńska -iyā
Kāmato jāyatī soko… (215), „z żądzy…"
Taṇhāya jāyatī soko… (216), „z pragnienia…" forma żeńska -āya

Tylko kontekst (jāyati + „skąd?”) pokazuje, że ratiyā, taṇhāya etc. są tu ablatywami, a nie narzędnikami (instrumental) czy dopełniacz (genitiv).

avijjāpaccayā saṅkhārā, saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ, etc. = Zależne od niewiedzy (abl.) – wytworzenie (mian.), zależna od wytworzenia – świadomość,
dosłownie możnaby też tłumaczyć: „z niewiedzy-jako-warunku [powstają] wytworzenia”.

Liczba pojedyncza:

1. nara + ā / mhā / smā = narā / naramhā / narasmā (od mężczyzny)
2. mātula + ā / mhā / smā = mātulā / mātulamhā / mātulasmā (od wuja)
3. kassaka + ā / mhā / smā = kassakā / kassakamhā / kassakasmā (od rolnika)

Liczba mnoga:

1. nara + ehi = narehi (narebhi) (od mężczyzn)
2. mātula + ehi = mātulehi (mātulebhi) (od wujów)
3. kassaka + ehi = kassakehi (kassakebhi) (od rolników)

3. Przykłady zdań:

Liczba pojedyncza:

1. Yācako naramhā bhattaṃ yācati. - Żebrak żebrze o ryż od mężczyzny.
2. Putto mātulamhā pañhaṃ pucchati. - Syn zadaje pytanie wujowi.
3. Kassako rukkhasmā patati. - Rolnik spada z drzewa.

Liczba mnoga:

1. Yācakā narehi bhattaṃ yācanti. - Żebracy żebrzą o ryż od mężczyzn.
2. Puttā mātulehi pañhe pucchanti. - Synowie zadają pytania [od] wujów.
3. Kassakā rukkhehi patanti. - Rolnicy spadają z drzew.

Ćwiczenie 4:

4. Przetłumacz na polski:

1. Corā gāmamhā pabbataṃ dhāvanti.
2. Dārako mātulasmā odanaṃ yācati.
3. Kumāro sopānamhā patati.
4. Mātulā sāṭake dhovanti.
5. Dhīvarā piṭakehi macche āharanti.
6. Upāsakā samaṇehi saddhiṃ vihārasmā nikkhamanti.
7. Brāhmaṇo kakacena rukkhaṃ chindati.
8. Kumārā mittehi saha bhūpālaṃ passanti.
9. Vāṇijo assena saddhiṃ pabbatasmā oruhati.
10. Yācako kassakasmā soṇaṃ yācati.
11. Sappā pabbatehi gāmaṃ otaranti.
12. Amaccā sarehi mige vijjhanti.
13. Coro gāmamhā sakaṭena sāṭake harati.
14. Bhūpālo amaccehi saddhiṃ rathena pāsādaṃ āgacchati.
15. Sūkarā pādehi āvāṭe khaṇanti.
16. Kumāro sahāyakehi saha sāṭake dhovati.
17. Samaṇā gāmamhā upāsakehi saddhiṃ nikkhamanti.
18. Kukkuro piṭakamhā macchaṃ khādati.
19. Mitto puttamhā sunakhaṃ yācati.
20. Buddho sāvake pucchati.
21. Amaccā paṇḍitehi pañhe pucchanti.
22. Rajako sahāyena saha sāṭakaṃ dhovati.
23. Macchā piṭakamhā patanti.
24. Corā pāsāṇehi varāhe paharanti.
25. Amacco pāsādamhā suvaṃ āharati.

5. Przetłumacz na pāḷijski:

1. Konie biegną z wioski na górę.
2. Kupcy przyjeżdżają ze świeckimi wyznawcami z wyspy do klasztoru.
3. Złodzieje strzelają strzałami w świnie.
4. Świecki wyznawca pyta mędrca o prawdę.
5. Dziecko spada z przyjacielem z głazu.
6. Pies gryzie chłopca.
7. Doradcy wychodzą z królem z pałacu.
8. Człowiek przynosi z wyspy jelenia.
9. Rolnik schodzi z drzewa.
10. Psy biegną z końmi drogą.
11. Chłopcy biorą od kupców lampy.
12. Złodziej schodzi ze schodów.
13. Kupcy przynoszą z gór papugi.
14. Koń uderza nogą węża.
15. Wuj z przyjaciółmi widzi ze wzgórza mnichów.
16. Kupcy przywożą z wyspy konie do pałacu.
17. Doradca wypytuje złodzieja.
18. Rolnik je z pomywaczem ryż.
19. Dziecko spada ze schodów.
20. Rybak wchodzi z wujem na górę.
21. Żebrak śpi/ leży z psem.
22. Królowie ochraniają z doradcami wyspy.
23. Król czci z pałacu Przebudzonego.
24. Mężczyzna zabija mieczem węża.
25. Rybacy przywożą wozami ryby do wioski.
26. Świnie biegną ze wzgórza do wioski.
27. Świeccy wyznawcy wypytują [od] mędrców o pytania.
28. Syn przynosi z drzewa papugę.
29. Mędrcy idą do klasztoru.
30. Uczniowie idą drogą do wioski.

Zobacz odpowiedzi: Klucz do Podstaw pāḷijskiego