^{Przed rozpoczęciem nauki:}

<sup>1. zapoznaj się z zasadami wymowy http://sasana.wikidot.com/kieszonkowy-slownik-palijsko-polski
2. przeczytaj jakich form zapisu używamy na stronie: http://sasana.wikidot.com/kieszonkowy-slownik-palijsko-polski#toc3
3. warto także poznać podstawy Dhammy Buddhy, badania na ten temat można zacząć tu: http://sasana.wikidot.com/jak-zaczac</sup>

LEKCJA 2

SŁOWNICTWO

1. Rzeczowniki rodzaju męskiego zakończone na - a:

Dhamma [wym. dʰamma] sanskr. dharma
[w zależności od kontekstu, pozostawione zwykle w oryginalnym brzmieniu]
^{a) natura - prawo rzeczywistości, natura zjawisk, stan rzeczy
b) zjawisko - rzecz, obiekt, jednostkowość
c) nauka - doktryna buddyjska, przekaz Buddhy, wyzwalająca prawda / Prawda gdy chodzi o to, czego nauczał Buddha
(etym. dhāreti od dhṛ - dzierżyć, utrzymywać)}

Bhatta [wym. bʰa-ta] sanskr. bhakta
1. pożywienie, jedzenie, obiad, dosł. przydzielona porcja 2. oddany, wyznawca, czciciel
<sup>1. [√bhaj + ta] gdzie √bhaj = „dzielić, rozdzielać, przydzielać, obdarzać udziałem; mieć w czymś udział, spożywać". Więc znaczenie dosłowne to „rozdzielony, przydzielony", od PIE *bʰag- „dzielić, przydzielać (udział, los)". Sanskryckie bhaga- wedyjskie bóstwo z Ādityów, „rozdawca bogactwa i pomyślności", też „udział, szczęście". Bezpośredni odpowiednik irańskiego baga- i słowiańskiego bogъ.
2. od bhatti (sanskr. bhakti) „oddanie, pobożność"</sup>

Odana [wym. oodana] sanskr. odana
ugotowany ryż, papka ryżu (z mlekiem i in.) dosł. nawodniony
^{[√ud + *ana] = √ud „zwilżać, nasączać, moczyć" -ana przyrostek tworzący rzeczowniki PIE *wed- / *ud- „woda, mokry, zwilżać"}

Gāma [wym. gaama] sanskr. grāma
wioska, osada; gromada
^{Sanksr. grāma znaczy dosłownie gromadę, ruchomą wspólnotę, tabor, zbrojną drużynę w marszu. Osiadła wieś to znaczenie wtórne. PIE *ger- „zbierać, gromadzić, schodzić się razem" (łac. gremium, gr. agora).
gāmadhamma — dosł. „obyczaj wioskowy, sposób pospólstwa" — w Vinayi eufemizm na współżycie płciowe (methunadhamma). Przeciwieństwa: gāma / arañña — „wieś / ostępy (leśne), dosł. bezkrólewie".}

Suriya [wym. surija] sanskr. sūrya
słońce
^{[√sur + a + iya] PIE *seh₂wel- / *sóh₂wl̥ „słońce" gr. hḗlios, łac. sōl, got. sunnō, ang. sun, niem. Sonne, lit. sáulė, łot. saule, stnord. sól, wal. haul
Ādicca = „Słońce (bóstwo); potomek Aditi" od sanskr. āditya gdzie a- zaprzeczenie + diti „związanie, ograniczenie, pęto" (od √dā / di „wiązać", pie. *deh₁- „wiązać") = „Nie-związanie, Nieograniczoność, Bez-graniczność" - wedyjska bogini-matka uosabiająca bezkres, wolność od pęt, nieskończoną przestrzeń. Jej synowie, Ādityowie, to „synowie Nieograniczoności" w wedach to grupa bóstw-strażników ładu (ṛta), synów Aditi - zwykle siedmiu lub ośmiu, z Waruną i Mitrą na czele, później dwunastu (utożsamionych z dwunastoma miesiącami / postaciami słońca w ciągu roku). Sūrya jako słońce bywa jednym z nich albo jest ich esencją. Epitet Buddhy - Ādicca-bandhu - ród Sakyów (skt. Śākya, wywodzeni od Okkāki - skt. Ikṣvāku), z którego wywodził się Gotama, należał do dynastii solarnej — sūryavaṁsa / ādiccavaṁsa („ród Słońca"), w przeciwieństwie do dynastii lunarnej (candavaṁsa). Buddha jest więc Ādicca-bandhu jako potomek słonecznego rodu, „krewniak Słońca", dosł. „Pobratymiec Ādityów".}

Canda [wym. cianda] sanskr. candra
księżyc
^{√cand / ścand w czasowniku ścandati „jaśnieje, błyszczy" PIE *(s)kend- / *skand- „jaśnieć, świecić, skrzyć się, wzniecać blask" łac. candēre „być rozżarzonym, lśnić białym żarem", ang candle.
Devaputta Candimā, „Obdarzony Blaskiem" (por. paritta SN.02.09) - w sanskryckiej literaturze (Mahābhārata, Purāṇy) - protoplasta linii księżycowej to Budha, „Rozumny", planeta Merkury — od pierwiastka √budh „budzić się, poznawać, pojmować", PIE *bʰewdʰ- „być czujnym, budzić się, spostrzegać". Genealogia puraniczna - od Candry/Somy (Księżyca) przez syna Budhę (Merkury), zrodzonego z Tāry; dalej przez Purūravasa i Ilę, przez Nahuṣę i Yayātiego, aż do rozgałęzienia na Yadów (Kṛṣṇa) i Purów (Kaurawowie i Pāṇḍawowie z Mahābhāraty). Ród słoneczny daje Rāmę (Rāmāyaṇa) i Sakyów; ród księżycowy - Kṛṣṇę i walczące stronnictwa Mahābhāraty. Kṛṣṇa-Vāsudeva występuje w kanonie palijskim jako Kaṇha, a zagłada jego klanu Vrishnich jest w Ghaṭa Jātace (Jā 454).}

Kukkura [wym. ku-kura] sanskr. kurkura
pies (zły), ogar
^{onomatopeiczne od kuk-ku - szczekanie, skowyt, bengalskie kukur „pies" oraz hindi - kuttā, rodzaj żeński - kukkurinī - samica psa.}

Sunakha [wym. sunakʰa] sanskr śvā
pies
^{[√śun- + -ka] PIE *ḱwṓ *ḱwón-m̥ *ḱunós *ḱun-. sanskr. śun- (gen. śunas, instr. śunā), łac. canis, lit. šuõ/šuñs, niem. hund, ang. hound.}

Soṇa [wym. soona] sanskr śvā
pies; rodzaj świętego drzewa
^{PIE *ḱwṓ, *ḱun- praindoirańskie i sanskr. śun- (instr. śúnā, fem. śunī „suka"). Arahanci Soṇa Koḷivīsa czy Soṇa Kuṭikaṇṇa swoje imię prawdopodobnie od suvaṇṇa - złoto (sanskr. suvarṇa = su- + varṇa, "dobry kolor"), choć wtedy powinno być soṇṇa.}

Vihāra [wym. wihaara] sanskr. vihāra
klasztor, miejsce zamieszkania; spoczywać; spędzać czas
^{[vi + √har + *a - gdzie √har od √hṛ „nieść, brać" - PIE *ǵʰer- „chwytać, obejmować"] viharati dosłownie „spacerować", „chodzić tam i z powrotem, przechadzać się, spędzać czas”, zwykle znaczy „przebywa, trwa (w jakimś stanie/miejscu)" więc vihāra to „miejsce, gdzie się przebywa / gdzie się przechadza". Najpierw ogrodzony teren do przechadzek i pobytu wędrownych mnichów w porze deszczowej, potem pomieszczenie, cela, przybytek, a wreszcie utrwalone „klasztor". Także „stan, w którym się trwa; sposób przebywania (umysłu)". Stąd terminy techniczne: brahmavihāra, niebiańskie, "boskie" przebywanie, siedziby - stan umysłu jako miejsce zamieszkania.}

Patta [wym. pa-ta] sanskr. patra
1. miska żebracza; 2. liść; pióro; skrzydło; płatek 3. osiągnięty
<sup>1. [√pā + ta] sanskr. pātra-, (dosł. „to, z czego się pije / narzędzie picia"), od PIE *peh₃- „pić".
2. [√pā + ta] od PIE *péth₂- „lecieć" daje patati „leci, spada".
3. [pa + √ap + ta] „osiągnąć, dosięgnąć", którego imiesłów to sanskr. prāpta- pali patta „osiągnięty, zdobyty, uzyskany" np. arahattappatta dosł. „ten, który osiągnął Arahantstwo".</sup>

Āvāṭa [wym. aawaata] sanskr. āvāṭa
dół, zagłębienie
^{etymologia niepewna, być może nieindoeuropejska, hipoteza od ā + vāṭa, gdzie √vaṭ / vṛ w sensie „ogradzać, otaczać, zamykać", czyli dół jako przestrzeń „ogrodzona" ze wszystkich stron ziemią. PIE *wer- „zamykać, okrywać, ogradzać".}

Pabbata [wym. pa-bata] sanskr. parvata
góra, szczyt, wzgórze, wzniesienie, skała
^{od parvan- „człon, staw, węzeł, przegub; odcinek między dwoma węzłami", parvan + ta = „pełen członów/zgrubień/węzłów" - góra jako coś poczłonowanego, guzowatego, sękatego, złożonego z wypiętrzeń niczym łodyga bambusa z kolankami. Masyw górski widziany jako ciąg „stawów" i „węzłów" terenu. Parvan od „napełniać", PIE *pelh₁-. więc „węzeł, zgrubienie, człon" tłumaczy się jako „miejsce nabrzmiałe, wypełnione" - węzeł na łodydze czy staw jako punkt zgrubienia lub od parv- „skręcać/obracać" stąd „węzeł".}

Yācaka [wym. jaaciaka] sanskr. yācaka
żebrak, ten który błaga o coś
^{[√yāc + aka] √yāc = „prosić o coś, dopominać się, błagać", czasownik yācati „prosi, żebrze, zwraca się z prośbą", PIE *Hyāǵ- / *yāǵ- o znaczeniu „czcić, składać ofiarę, zwracać się (do bóstwa) z prośbą". Ten sam rdzeń, który daje sanskryckie √yaj „składać ofiarę, czcić" (yajati, stąd yajña „ofiara", yāga „obrzęd ofiarny").}

Sigāla/Siṅgāla [wym. sigaala/singaala] sanskr. śṛgāla
szakal
^{onomatopeiczne — naśladujące wycie szakala, wariant siṅgāla od etymologii ludowej ze śṛṅga- „róg, szczyt, wypustka".}

Rukkha [wym. ru-kʰa] sanskr. vṛkṣa
drzewo
^{prawdopodobnie od sanskr. vṛkṣa- drzewo PIE *wṛ(ǵ)- „łamać, wyrywać", lub od rukṣa "chropowaty, szorstki, twardy" PIE *Hreuǵ- „rwać, drzeć, być szorstkim".}

Czasowniki

Harati [wym. harati] sanskr. harati
nieść, brać, zgarniać; kraść, grabić
^{√har + *a - gdzie √har od √hṛ „nieść, brać" - PIE *ǵʰer- „chwytać, obejmować".}

Āharati [wym. aaharati] sanskr. āharati
przynosić, sprowadzać, przyprowadzać, wydawać
^{[ā + √har] ā- „ku sobie" - stąd āhāra „pokarm" (dosł. „to, co się przynosi/przyjmuje") + √har od √hṛ „nieść, brać" - PIE *ǵʰer- „chwytać, obejmować".}

Paharati [wym. paharati] sanskr. praharati
bić, uderzać
^{[pa + √har] sanskr pra- „naprzód" oraz sanskr, prahāra „cios" + √har od √hṛ „nieść, brać" - PIE *ǵʰer- „chwytać, obejmować".}

Āruhati [wym. aaruhati] sanskr. ārohati
wspinać się, wchodzić na coś
^{[ā + √ruh] gdzie ā- (prefiks „ku, do; w górę ku") + √ruh „rosnąć; wznosić się, wstępować", PIE *Hleudʰ- / *h₁leudʰ- „wznosić się, wyrastać, wschodzić" w polskim „lud" jako „to, co wyrosło, potomstwo", łac. līber „wolny" — od „wzrostu, przynależności do rosnącej wspólnoty/rodu" (wolny = ten z „naszego wyrosłego rodu".}

Oruhati [wym. ooruhati] sanskr. avarohati
opuszczać się, schodzić z czegoś
^{[ava + √ruh] przedrostek sanskr. ava zmienia się w palijskim w o- gdzie ava- „w dół, od" + √ruh „rosnąć; wznosić się, wstępować", PIE *Hleudʰ- / *h₁leudʰ- „wznosić się, wyrastać, wschodzić".}

Yācati [wym. jaaciati] sanskr. yācati
żebrać, błagać
^{[√yāc + a + ti] √yāc = „prosić o coś, dopominać się, błagać".}

Khaṇati [wym. kʰanati] sanskr. khanati
kopać, wykopywać;
^{[√khaṇ + a + ti] gdzie khaya (√kṣi) = "wyczerpanie, zniszczenie" ale jest odrębnym rdzeniem, słownik PTS mylnie daje na khaṇati drugie znaczenie od sanskr. kṣanati - niszczyć. W palijskim jest hanati = „uderzać, zabijać, niszczyć". Rdzeń: √han „uderzać, bić, zabijać".}

Vijjhati [wym. wi-dźʰati] sanskr. vidhyati
strzelać; przekuwać, przebijać
^{[√vidh + ya + ti] PIE *wedʰ- (lub w niektórych ujęciach *u̯eydʰ-) „uderzać, przebijać, pchać". Vijjhati „przebijać" (√vyadh) to nie to samo co vijjā „wiedza" (√vid „wiedzieć", PIE *weid-).}

Rakkhati [wym. ra-kʰati] sanskr. raksati
chronić, opiekować się, ratować
^{[√rakkh + a + ti] sanskr. √rakṣ „strzec, chronić, pilnować, zachowywać" np. attānaṃ rakkhati „strzeże siebie", sīlaṃ rakkhati „przestrzega zasad moralnych", rakkhasa (skt. rākṣasa) „demon", dosł. „ten, przed którym trzeba się strzec", PIE *Hlek- / *Halek- „odpierać, bronić, osłaniać"(gr. aléxō „bronię", skąd Aleksander).}

Vandati [wym. wandati] sanskr. vandati
witać, wielbić, oddawać cześć
^{[√vand + a + ti] √vand „sławić, wychwalać, czcić, pozdrawiać z szacunkiem, kłaniać się" od √vad „mówić", np. Bhagavantaṃ vandati „składa pokłon Błogosławionemu", stąd vandanā „hołd, pokłon, cześć" czyli tradycyjne kłanianie się mnichom, mniszkom i posągom Buddhy, od PIE *(h₂)wed- „podnosić głos, mówić", abhivādeti „pozdrawia z czcią, wita z szacunkiem" = abhi- + √vad („zwracać się z uszanowaniem") ale: √vad „mówić" (*(h₂)wed-) to NIE √vac „mówić/rzec" (*wekʷ-), stąd vacana, łac. vōx, gr. épos, ma osobny rdzeń, mimo że oba tłumaczy się „mówić".}

2. Odmiana rzeczowników rodzaju męskiego zakończonych na – a (c.d.) :

Biernik:

Biernik liczby pojedynczej tworzy się dodając końcówkę -ṃ do tematu rzeczownika.
Biernik liczby mnogiej tworzy się dodając końcówkę - e do tematu rzeczownika.
Odmieniony w ten sposób rzeczownik jest używany jako dopełnienie zdania. Biernik wyraża także cel ruchu.

Liczba pojedyncza

nara + ṃ = naraṃ
mātula + ṃ = mātulaṃ
kassaka + ṃ = kassakaṃ

Liczba mnoga

nara + e = nare
mātula + e = mātule
kassaka + e = kassake

3. Przykłady zdań:

Liczba pojedyncza:

1. Putto naraṃ passati. – Syn widzi mężczyznę.
2. Brāhmaṇo mātulaṃ rakkhati. – Bramin chroni wuja.
3. Vāṇijo kassakaṃ paharati. – Kupiec uderza rolnika.

Liczba mnoga:

1. Puttā nare passanti. - Synowie widzą mężczyzn.
2. Brāhmaṇā mātule rakkhanti. - Bramini chronią wujów.
3. Vāṇijā kassake paharanti. - Kupcy uderzają rolników.

Ćwiczenie 2 :

4. Przetłumacz na polski:

1. Tathāgato dhammaṃ bhāsati.
2. Brāhmaṇā odanaṃ bhuñjanti.
3. Manusso suriyaṃ passati.
4. Kumārā sigāle paharanti.
5. Yācakā bhattaṃ yācanti.
6. Kassakā āvāṭe khaṇanti.
7. Mitto gāmaṃ āgacchati.
8. Bhūpālo manusse rakkhati.
9. Puttā pabbataṃ gacchanti.
10. Kumāro Buddhaṃ vandati.
11. Vāṇijā patte āharanti.
12. Puriso vihāraṃ gacchati.
13. Kukkurā pabbataṃ dhāvanti.
14. Sigālā gāmaṃ āgacchanti.
15. Brāhmaṇā sahāyake āharanti.
16. Bhūpālā sugataṃ vandanti.
17. Yācakā sayanti.
18. Mittā sunakhe haranti.
19. Putto candaṃ passati.
20. Kassako gāmaṃ dhāvati.
21. Vāṇijā rukkhe chindanti.
22. Naro sigālaṃ vijjhati.
23. Kumāro odanaṃ bhuñjati.
24. Yācako soṇaṃ paharati.
25. Sahāyakā pabbate āruhanti.

6. Przetłumacz na pāḷijski:

1. Ludzie idą do klasztoru.
2. Rolnicy wchodzą na góry.
3. Bramin je ryż.
4. Przebudzony widzi chłopców.
5. Wujowie przynoszą miski.
6. Syn opiekuje się psem.
7. Król czci Oświeconego.
8. Kupiec przyprowadza chłopca.
9. Przyjaciele oddają cześć braminowi.
10. Żebracy żebrzą o ryż.
11. Kupcy strzelają do szakali.
12. Chłopcy wspinają się na górę.
13. Rolnik biegnie do wioski.
14. Kupiec gotuje ryż.
15. Synowie uwielbiają wuja.
16. Królowie chronią ludzi.
17. Błogosławiony przychodzi do klasztoru.
18. Mężczyźni schodzą.
19. Rolnicy kopią doły.
20. Kupiec biegnie.
21. Pies widzi księżyc.
22. Chłopcy wspinają się na drzewa.
23. Bramin przynosi miskę.
24. Żebrak śpi.
25. Król widzi Przebudzonego.

Zobacz odpowiedzi: Klucz do Podstaw pāḷijskiego