^{Przed rozpoczęciem nauki:}

<sup>1. zapoznaj się z zasadami wymowy http://sasana.wikidot.com/kieszonkowy-slownik-palijsko-polski
2. przeczytaj jakich form zapisu używamy na stronie: http://sasana.wikidot.com/kieszonkowy-slownik-palijsko-polski#toc3
3. warto także poznać podstawy Dhammy Buddhy, badania na ten temat można zacząć tu: http://sasana.wikidot.com/jak-zaczac</sup>

LEKCJA 1

SŁOWNICTWO

1. Rzeczowniki rodzaju męskiego zakończone na - a:

Buddha [wym. bu-dʰa]
Przebudzony
^{nazwa funkcyjna istoty, która potrafi w pełni wyłożyć Dhammę, dzięki której inne istoty także mogą wyzwolić się z saṃsāry; błędne tłumaczenie jako "oświecony"; Siddhāttha Gotama mając 35 lat stał się Buddhą, którego Nauka (Sāsana) trwa do dziś.
Imiesłów bierny czasu przeszłego od rdzenia √budh „budzić się, pojmować" (pal./skr. bujjhati/bodhati): budh + sufiks imiesłowowy -ta → budh-ta →buddha -„przebudzony / ten, który pojął". Od tego samego rdzenia: bodhi „przebudzenie", bodheti „budzi (kogoś)", buddhi „pojętność, rozum".
Pie. rdzeń bʰewdʰ- „być czujnym, postrzegać, budzić się, indoirańskie budh- (skr. bódhati), bałtosłowiańskie bud-: pol. budzić, budzić się, czuwać, przebudzenie, scs. buditi, bъděti „czuwać", lit. budėti „czuwać", busti „budzić się"; gr. peúthomai/pynthánomai „dowiadywać się", goc. anabiudan „nakazywać" (stąd ang. bid).}

Tathāgata [wym. tatʰaagata ]
Zrealizowany; Ten, Który Tak Przeszedł; Autentyczny;

^{Budowa słowa semantycznie nierozstrzygnięta.}

^{1. Zrealizowany
od tatha-lakkhaṇaṃ āgato + tathadhamme abhisambuddho (patrz niżej, 8 wykładni Buddhaghosy)}

^{2. Ten, Który Tak Przeszedł:}

^{tathā + gata (√gam „iść") = „tak odeszły / ten, który tak poszedł" — czyli poszedł tą samą drogą, którą przeszli poprzedni przebudzeni; albo: odszedł w sposób ostateczny (do Nibbāny).
tathā + āgata (√gam z prefiksem ā-, „przyjść") = „tak przybyły / ten, który tak przyszedł" — przyszedł tak, jak przychodzili poprzedni buddowie, tą samą ścieżką praktyki.}

^{Osiem wykładni Buddhaghosy}

^{Komentarz do Dīghanikāyi (Sumaṅgalavilāsinī, DN.01) daje kanoniczny zestaw ośmiu etymologii — częściowo gramatycznych, częściowo egzegetycznych:}

^{tathā āgato — „tak przybyły" (jak poprzedni buddowie, przez wypełnienie pāramī);
tathā gato — „tak odeszły" (jak oni, przez cztery jhāny, ścieżki itd.);
tatha-lakkhaṇaṃ āgato — „ten, który doszedł do prawdziwej charakterystyki (rzeczy)" — tu tatha- jako „prawdziwy, rzeczywisty";
tatha-dhamme yāthāvato abhisambuddho — „ten, który przebudził się do prawdziwych dhamm takimi, jakie są" (Cztery Szlachetne Prawdy jako tatha);
tatha-dassitāya — „bo widzi prawdziwie" (widzi to, co jest, jak jest);
tatha-vāditāya — „bo mówi prawdziwie" — tu komentarz podpiera się słynnym fragmentem z AN.04.23 / Itivuttaka.112: między nocą przebudzenia a nocą parinibbāny wszystko, co Tathāgata mówi, jest właśnie tak, nie inaczej (sabbaṃ taṃ tatheva hoti, no aññathā);
tathā-kāritāya — „bo czyni, jak mówi" (yathāvādī tathākārī — zgodność słowa i czynu);
abhibhavanaṭṭhena — „w sensie zwyciężania" — wywodząc słowo od władztwa nad światem (gra słów, nie gramatyka).}

^{dźinijskie słowo tahāgaya oznaczające „tego, który tak odszedł / jest w tym [nieopisywalnym] stanie"
K.R. Norman - „gata" = „będący w takim stanie" — o wyzwolonym, o którym nic więcej orzec nie sposób. Formy prakryckie miałyby wyjściowe tatha-gata („doszły do rzeczywistego").}

^{3. Autentyczny
[gr. „authentikós” = auto + hentēs – samo + robiący]
tatha jako przymiotnik/rzeczownik znaczy w kanonie „prawdziwy/prawda" (Cztery Prawdy są tathāni avitathāni anaññathāni — SN.56.27; podobnie o paṭiccasamuppādzie w SN.12.20: tathatā, avitathatā, anaññathatā).
AN.04.23 (Loka Sutta) Yathāvādī tathākārī, yathākārī tathāvādī — „jak mówi, tak czyni; jak czyni, tak mówi".}

Sugata [wym. sugata]
Spełniony
<sup>[su + √gam + ta] prefiks su- „dobrze, pomyślnie" + gata, imiesłów bierny od √gam „iść" — dosłownie „dobrze poszły / ten, który dobrze przeszedł",
antonim du(r)-: stąd duggata „źle się mający, nieszczęsny, biedak" użyte w takich kontekstach w kanonie i pokazuje, że gata tutaj nie dosłownie znaczy „poszły".
Komentarze:
1. „ten, któremu dobrze poszło / który pomyślnie przeszedł" — przebył ścieżkę do końca (Visuddhimagga w wykładzie epitetów, rozdz. VII, sobhana-gamana „o pięknym chodzie/przejściu", sundaraṃ ṭhānaṃ gata „doszły do pięknego miejsca" = do Nibbāny);
2. „dobrze odeszły" — eufemistycznie o wyzwoleniu;
3. „sammā gadattā" — „bo właściwie mówi" (√gad „mówić": su-gata od su-gada, „mówiący dobrze i w porę") — wspiera ją kanoniczna formuła, że Tathāgata wypowiada tylko to, co prawdziwe, pożyteczne i we właściwym czasie (MN.058).</sup>

Manussa [wym. manussa]
człowiek, istota ludzka
^{[manu + ssa] (skr. manuṣya) „człowiek" — formalnie: derywat przynależnościowy od Manu, praojca ludzkości, indyjski Adam: manu- + sufiks -ṣya („pochodzący od, należący do").
od rdzenia √man „myśleć" (pie. men- — ten sam co w manas „umysł", mantar „myśliciel", i po polsku w mnieć / pomnieć / pamięć / mniemać). Manu to etymologicznie „Myślący" — a człowiek jako manuṣya/manussa to „istota z rodu Myślącego", więc: „istota myśląca".
Komentarze:
manaso ussannatā — „wywyższenie/obfitość umysłu": ludzie to ci, u których mano jest szczególnie rozwinięte, w dobrym i złym aspekcie — stąd człowiek może i osiągnąć Przebudzenie, i popełnić czyny najcięższe, stąd stan ludzki jako jedyny naprawdę nadający się do praktyki.
goc. manna, niem. Mensch, ang. man — od pie. man-/mon- „człowiek", które większość badaczy wiąże z tym samym men- „myśleć"; a mitologia germańska zna praojca o imieniu Mannusa.
Być może w polskim "mąż" - wspólny rdzeń, derywacja niepewna.}

Nara [wym. nara]
mężczyzna, człowiek
^{w oryg. znaczeniu - mężny bohater, później - osoba, człowiek, istota ludzka. Mężczyzna w zestawieniach nara-nārī „mężczyźni i kobiety".
Pie. rdzeń: h₂nér- „mężczyzna, mąż (w sile, pełen wigoru)"
nārī „kobieta" dosłownie „należąca do męża/mężowa",
Wedyjskie nṛ- w złożeniach: nṛpa „król" (dosł. „chroniący mężów"), nṛtama „najmężniejszy".}

Purisa [wym. purisa]
mężczyzna
<sup>w przeciwieństwie do itthi - kobiety;
skr. puruṣa Główne od:
1. √pṝ/pur „napełniać" — „ten, który wypełnia" (por. pura „miasto/gród": „wypełnione, obwarowane") — wspierane przez staroindyjską etymologię z Upaniszad: puri-śaya „leżący w grodzie (ciała)" (Bṛhadāraṇyaka).
2. od pur- „przód, pierwszy" (skr. purā, pūrva) — „istota pierwsza/przednia".
3. od substratu nieindoeuropejskiego, przedaryjskiego — z powodu nieregularności.
W Puruszasukcie (RV 10.90) puruṣa to praistota, kosmiczny Mąż o „tysiącu głów, tysiącu oczu, tysiącu stóp", który przekracza świat – trzy czwarte jego pozostają nieprzejawione, a jedna czwarta staje się wszystkim, co istnieje. Świat powstaje z jego rytualnego rozczłonkowania: bogowie składają Puruszę w ofierze i z części jego ciała powstają varny, słońce, księżyc, bogowie, przestrzeń. To model kosmogonii ofiarniczej: stworzenie = ofiara, a mikrokosmos (człowiek, rytuał) odzwierciedla makrokosmos. Stąd w Brāhmaṇach korespondencje (bandhu) między ciałem, ofiarą i wszechświatem.
W Upaniṣadach puruṣa interioryzuje się, staje się niemal wymienne z ātmanem – to podmiot poznający, nieuchwytny świadek, który „widzi, ale nie jest widziany". Kaṭha 3.11 ustawia hierarchię: ponad zmysłami umysł, ponad umysłem buddhi, ponad nią mahān ātmā, ponad nim nieprzejawione, a ponad wszystkim puruṣa – „ponad puruszą nie ma już niczego, to szczyt, to najwyższy cel"
W sankhji puruṣa to czysty podmiot-świadek; staje się terminem technicznym: czysta, bierna, nieaktywna świadomość (cetana), radykalnie odróżniona od prakṛti – natury, materii, która obejmuje wszystko łącznie z umysłem, intelektem i ego. Purusza niczego nie robi, jest tylko świadkiem (sākṣin); całe działanie, myślenie, emocje należą do prakryti. Wyzwolenie (kaivalya) to rozpoznanie, że purusza nigdy nie był związany – cierpienie wynika z błędnego utożsamienia świadka z widowiskiem. Sankhja przyjmuje wielość puruszów (każda istota ma swojego), czym różni się od adwaity z jej jednym ātmanem-brahmanem.
W kanonie słowo purisa celowo demistyfikowane, sens prawie wyłącznie potoczny.</sup>

Kassaka [wym. kassaka]
rolnik, chłop
^{od czasownika kasati „orze" (skr. kṛṣati, √kṛṣ „ciągnąć, wlec; orać"). √kas (pal. < kṛṣ) + sufiks sprawcy -aka,
√kṛṣ pierwotnie „ciągnąć, wlec" (wedyjskie kárṣati „ciągnie") — oranie: „ciągnięcie" pługa/bruzdy. Od tego samego rdzenia: skr. kṛṣi „rolnictwo, uprawa" (pal. kasi).}

Brāhmaṇa [wym. braahmana]
Bramin, brahman; święta osoba
^{jedna z czterech kast (vaṇṇa – dosł. kolor) w dawnych Indiach, kasta kapłanów; często synonim arahanta}

Putta [wym. pu-ta]
syn, dziecko
^{skr. putra-, Pie. putló- „dziecko, młode", łac. pullus „młode zwierzę, pisklę", pūpus „dzieciątko", pūtus „chłopczyk"; lit. dial. putýtis „ptaszątko, młode" (pieszczotliwie), gr. paûros „drobny", paîs/paidós „dziecko". Awestyjski odpowiednik: puθra- „syn" — dokładna kognacja, słowo centralne w zaratusztrianizmie (i przetrwałe: śr.-pers. pus/pusar,).
Tradycja bramińska wykłada putra jako „ten, który ratuje z piekła Put" — put-tra (√trā „ratować, przeprawiać"): syn ratuje ojca z piekła Put przez składanie ofiar przodkom (śrāddha). Gra słów (piekło Put ze słowa putra), pokazuje ciężar instytucji synostwa.
W kanonie prawdziwym „synem" jest sakyaputta, syn Sakyów duchowo, a formuła putto oraso mukhato jāto „syn prawy, zrodzony z ust [Błogosławionego]" (DN.27 o dhammadāyāda) przejmuje bramińską teologię synostwa i przepisuje ją na dziedziczenie Dhammy, nie rytuału.}

Mātula [wym. maatula]
wuj (brat matki)
^{od mātar + ula,
mātu od mātar- wywodzi się z pie. méh₂tēr — słowo z sylabą dziecięcą ma- + sufiks pokrewieństwa -ter- (ten sam co w pitar-, bhātar-, duhitar-).
Tradycyjna gramatyka indyjska wiąże mātṛ z rdzeniem √mā „mierzyć" (Dhātupāṭha: mā māne) — „ta, która wymierza/kształtuje (dziecko)"
-ula sufiks przynależności (por. polskie „wuj-ek", „stryj-ek"). Ten sam typ derywacji widać np. w skr. vātula = „wietrzny, szalony" od vāta = „wiatr", czy śītala- „chłodzący" od śīta = "chłód". Przy mātula funkcja jest czysto relacyjna: „maternalny (krewny)".}

Kumāra [wym. kumaara]
chłopiec
^{pochodzenie słowa nieznane, błędne etymologie: od √kam „pragnąć, kochać" (kāma — „kochane [dziecko]"); ku+māra „łatwo umierający" (ku- pejoratywne + √mṛ — „śmiertelniątko", w nawiązaniu do śmiertelności niemowląt).
Kumāra jako imię boga wojny, Feminatyw kumārī „dziewczynka, panna", w Nepalu „żywa bogini" Kumari; pal. kumārī w kanonie „dziewczynka".}

Vāṇija [wym. waanidzia]
kupiec
^{jedna z czterech kast (vaṇṇa – dosł. kolor) w dawnych Indiach, "kasta" handlowców - definicja zajęcia vessów: kasi (rola), vaṇijjā (handel), gorakkhā (hodowla)
etymologia sporna, najpewniej nie-indoeuropejska, skr. vaṇíj- „handlowy, kupiec" (formalnie derywat przynależnościowy — jak mātula: „ten od handlu"), Kuiper zaliczał do słów przedaryjskich; niektórzy idą dalej, ku hipotezie harappańskiej: słowo „kupiec" odziedziczone po cywilizacji Indusu, społeczeństwie kupieckim. Vessa (skr. vaiśya, to inne słowo, od viś- „osada", włościanie) mają vāṇijya jako dharmiczne zajęcie;}

Bhūpāla [wym. bʰuupaala]
król
^{(dosł. bhū - ziemia + pāla - piastun, strażnik = pasterz ziemi)
√bhū „stawać się, być" (pie. bʰuH- „rosnąć, powstawać, być"). Ziemia jako „to, co powstało / podłoże stawania się". W jęz pol.: być, bywać, byt (prasłow. byti), gr. phýō „rosnę", phýsis „natura", łac. fuī „byłem", futūrus; ang. be. Pal. bhūmi „ziemia, grunt, poziom" .
-pāla „strażnik, opiekun" — od √pā „strzec, chronić" (pie. peh₂- „strzec, paść"): skr. pāti „strzeże", gopāla „pastuch" (dosł. „strażnik krów" — i epitet Kryszny), lokapāla „strażnik świata". W łac. pāscō, pāstor (pie. to samo peh₂- z rozszerzeniem) — i polskie paść, pasterz, pastwisko (prasłow. pasti).
w kanonie rzadkie, raczej rājā = król}

Sahāya / Sahāyaka [wym. sahaaja / sahaajaka]
przyjaciel, kompan
^{(dosł. saha - przedrostek znaczący "wraz", "z" + aya od √i - iść, chodzenie, droga = współ-idący; ten, kto idzie razem)}

Mitta [wym. mi-ta]
przyjaciel, sprzymierzeniec
<sup>(etym. prawdopodobnie od metta - miłująca dobroć)
skr. mitrá- √mi- + sufiks narzędziowo-rezultatywny -tra-
Rdzeń, albo:
1. √mi „wiązać, umacniać" (skr. minoti „utwierdza, wbija słup", mit- „słup, podpora") więc mitra- = „więź, spoiwo; ten, z kim się związało";
2. √mi „wymieniać" (pie. mey- „wymiana, wzajemność" — łac. mūnus „dar/urząd", commūnis „wspólny", mūtuus „wzajemny"; i polskie wymiana — psł. měna „zamiana", ros. mir „pokój/świat") — mitra- = „ten od wzajemności, partner wymiany [darów i zobowiązań]" czyli przyjaźń jako instytucja wzajemnych zobowiązań, nie sentyment.
Wedyjski Mitrá- (nijakie mitrám „przymierze, przyjaźń") i awestyjski Miθra- „Umowa" — bóg strzegący paktów, kar łamiących słowo. Para RV Mitrā-Váruṇā strzeże ṛta; irański Mitra jako rzymski mitraizm legionistów. Kontrakt jako argument, że pierwotna semantyka to „więź zobowiązania", z której powstało „przyjaciel" . Perskie echo do dziś: mehr „miłość, słońce" (i miesiąc Mehr) < miθra-.
W kanonie: kalyāṇamitta „szlachetny, doskonały przyjaciel", mettā — skr. maitrī, od mitra-: „przyjaźń" jako brahmavihāra dosł. przyjacielskość</sup>

Czasowniki

Bhāsati [wym. bʰaasati]
^1. mówić, głosić ^2. świecić
<sup>1. [√bhās + a + ti] √bhāṣ być może od pie. rdzenia bʰeh₂- „mówić" może scs. bajati „opowiadać, zamawiać/czarować" — polskie: bajać, bajka, baśń(w staropolszczyźnie i u znachorów bajanie to mowa mocy)
2. skr. √bhās „świecić" z pie. bʰeh₂- „świecić".</sup>

Pacati [wym. paciati]
1. gotować, piec 2. dojrzewać
<sup>1. [√pac + a + ti] pie. pekʷeti → skr. pácati / psł. pečetь (pol. „piecze")
2. kammavipāka — „owocowanie/dojrzenie czynu" (vi-pāka, dosłownie „roz-gotowanie, dojście do gotowości"). Paccati „jest gotowany" = „dojrzewa mu skutek": paccati niraye — „warzy się w piekle", więc kammavipāka, „wy-piek czynów".</sup>

Kasati [wym. kasati]
orać
^{od czasownika kasati „orze" (skr. kṛṣati, √kṛṣ „ciągnąć, wlec; orać"). √kas (pal. < kṛṣ) + sufiks sprawcy -aka,
√kṛṣ pierwotnie „ciągnąć, wlec" (wedyjskie kárṣati „ciągnie") — oranie: „ciągnięcie" pługa/bruzdy. Od tego samego rdzenia: skr. kṛṣi „rolnictwo, uprawa" (pal. kasi).}

Bhuñjati [wym. bʰuńdziati]
^1. jeść, spożywać; ^2. używać, czerpać przyjemność; ^3. czyścić
<sup>1. [√bhuj + ṃa + ti] skr. √bhuj: bhunákti, bhoga- „pożywienie; użycie; rozkosz; majątek" (pal. bhoga „bogactwo, dobra"), bhojana- „jedzenie, posiłek"
2. skr. bhoga znaczy naraz „jedzenie", „użycie" i „rozkosz".
3. rdzeń homonimiczny, rzadkie, gł. komentarzowe.</sup>

Sayati [wym. sajati]
spać, leżeć, spoczywać
^{[√sī + a + ti] skr. śéte „leży"}

Passati [wym. passati]
^1. widzieć, patrzeć, spostrzegać; ^2. wiedzieć, rozumieć

Chindati [wym. ćʰindati]
ciąć, łamać, niszczyć
^{[√chid + ṃa + ti] Pie.: skeyd- (tradycyjnie skheid-) „ciąć, rozszczepiać, oddzielać": psł. cěditi → cedzić}

Gacchati [wym. ga-ciati]
iść, chodzić, pójść
^{[√gam + a + ti] Pie.: gʷem- „iść, przyjść, stąpić": saraṇaṃ gacchāmi = idę po schronienie.}

Āgacchati [wym. aaga-ciati]
^1. przyjść ^2. dostać, zasłużyć sobie ^3. dojść (do wniosku)
<sup>1. [ā+ √gam + a + ti] sanskr. svāgatam su- + āgata: „dobrzeżeś przyszedł",
2. „przyszło mi w udziale", „nagroda mu przypadła", „dochodzi swego". āgama „to, co przyszło/doszło [z tradycji]" = przekaz, tekst tradycji (stąd cztery āgamy jako odpowiedniki nikāj w przekazie chińskim.</sup>

Dhāvati [wym. dʰaawati]
^1. biec; ^2. uciekać; ^3. przemywać
<sup>1. [√dhāv + a + ti] pie. dʰew- „biec, spieszyć, płynąć":
2. np apadhāvati (odbiega)
3. √dhāv „myć, płukać" (skr. dhāvati „myje", dhauta „umyty") — pal. też: dhovati „myje"</sup>

2. Odmiana rzeczowników rodzaju męskiego zakończonych na - a:

Mianownik:

Mianownik liczby pojedynczej tworzy się dodając końcówkę -o do tematu rzeczownika.
Mianownik liczby mnogiej tworzy się dodając końcówkę -ā do tematu rzeczownika.
Odmieniony w ten sposób rzeczownik jest używany jako podmiot zdania.

Liczba pojedyncza

1. nara + o = naro
2. mātula + o = mātulo
3. kassaka + o = kassako

Liczba mnoga

1. nara + ā = narā
2. mātula + ā = mātulā
3. kassaka + ā = kassakā

3. Czas teraźniejszy, trzecia osoba, liczba pojedyncza i mnoga czasowników.

Wymienione czasowniki bhāsa, paca, kasa są tematami czasowników, - ti jest końcówką tworzącą czas teraźniejszy trzeciej osoby liczby pojedynczej.
Czas teraźniejszy trzeciej osoby liczby mnogiej tworzy się dodając końcówkę - nti do tematu czasownika.

Liczba pojedyncza:

bhāsati - On mówi.
pacati - On gotuje.
kasati - On orze.

Liczba mnoga:

bhāsanti - Oni mówią.
pacanti - Oni gotują.
kasanti - Oni orzą.

4. Przykłady zdań:

Liczba pojedyncza:

1. Naro bhāsati – Mężczyzna mówi.
2. Mātulo pacati – Wuj gotuje.
3. Kassako kasati – Rolnik orze.

Liczba mnoga:

1. Narā bhāsanti – Mężczyźni mówią.
2. Mātulā pacanti – Wujowie gotują.
3. Kassakā kasanti – Rolnicy orzą.

Ćwiczenie 1 :

5. Przetłumacz na polski:

1. Bhūpālo bhuñjati.
2. Puttā sayanti.
3. Vāṇijā sayanti.
4. Buddho passati.
5. Kumāro dhāvati.
6. Mātulo kasati.
7. Brāhmaṇā bhāsanti.
8. Mittā gacchanti
9. Kassakā pacanti.
10. Manusso chindati.
11. Purisā dhāvanti.
12. Sahāyako bhuñjati.
13. Tathāgato bhāsati.
14. Naro pacati.
15. Sahāyā kasanti.
16. Sugato āgacchati.

6. Przetłumacz na pāḷijski:

1. Synowie biegną.
2. Wuj patrzy.
3. Przebudzony przychodzi.
4. Chłopcy jedzą.
5. Kupcy idą.
6. Mężczyzna śpi.
7. Królowie idą.
8. Bramin tnie.
9. Przyjaciele mówią.
10. Rolnik orze.
11. Kupiec przychodzi.
12. Synowie tną.
13. Wujowie mówią.
14. Chłopak biegnie.
15. Przyjaciel mówi.
16. Przebudzony widzi.

Zobacz odpowiedzi: Klucz do Podstaw pāḷijskiego