Teraz przedstawię cechy Dhammy i porządek Dhammy.

Przesłanie Buddhy można podzielić na dwie części: jedną z nich jest ścieżka Niebios lub życia pełnego błogości, a drugą – ścieżka wyzwolenia.

Ścieżka błogości zależy od prawa kammy w kołowrocie saṃsāry. Kiedy nieustannie praktykujemy trzy uczynki przynoszące zasługi, możemy liczyć na błogie życie w zaświatach. Nie będziemy omawiać tego teraz. Chcę natomiast przedstawić następny poziom: ścieżkę wyzwolenia.

Ścieżka wyzwolenia ma w tej mowie swój porządek.

Mowa o niewiedzy (avijja) wyjaśnia 10 kroków naszej duchowej ścieżki. To jest bardzo ważne. Jeśli znasz te 10 kroków, jest dla ciebie jasne, co praktykujemy, jakie są cechy, które musimy posiadać na ścieżce wyzwolenia.

Buddha powiedział: „Naszym ostatecznym celem jest wyzwolenie poprzez wiedzę”: vijjāvimutti.

To jest ostateczny cel.
Tego ostatecznego celu nie jesteśmy w stanie wypraktykować.
On jest wyłącznie rezultatem.

Myślę, że każdy z was, Czcigodni, zna Szlachetną Ośmioraką Ścieżkę.

Aṭṭhaṅgiko sekkho
dasaṅgiko arahā
„aṭṭhaṅgasamannāgato sekkho, dasaṅgasamannāgato arahā hoti” [ścieżka kogoś w trakcie treningu posiada osiem czynników, Godnego posiada dziesięć czynników – Mahācattārīsaka Sutta MN.117]

Kiedy ktoś staje się Arahantem, otrzymuje pewne rezultaty: sammā-ñāṇa – Właściwe Zrozumienie i sammā-vimutti – Właściwe Wyzwolenie.

Tutaj również następuje dziesiąty krok, ostateczny cel – osiągnięcie wyzwolenia poprzez wiedzę. Dlatego, musimy praktykować siedem czynników Przebudzenia: satta bojjhaṅgā.

Ta mowa wyjaśnia, że jeśli chcesz osiągnąć poznanie i wyzwolenie lub wyswobodzenie, musisz praktykować satta bojjhaṅgi, czyli siedem czynników Przebudzenia.

Jeśli chcesz rozwinąć siedem czynników Przebudzenia – oto ścieżka. Jej fundament lub pole stanowią cztery ustanowienia uważności.

Jeśli chcesz zrealizować siedem czynników Przebudzenia, oto ścieżka. Ścieżką jest uważność lub cztery ustanowienia uważności.

Jeśli chcesz praktykować cztery ustanowienia uważności, powinieneś już mieć pewne cechy. Jakie one są? Tividha-sucarita – trojakie właściwe prowadzenie się: właściwe prowadzenie się względem ciała, mowy, umysłu: kāya-sucarita, vacī-sucarita, mano-sucarita.

Jeśli chcesz praktykować te trzy dyscypliny, mamy podbudowę. Powinniśmy praktykować coś, co nazywa się  indriyasaṁvara – powściąganie zmysłów, sześciu zmysłów.

Jeśli chcesz praktykować powściąganie sześciu zmysłów, masz do tego ścieżkę. Co to za ścieżka? Satisampajañña – uważność i przejrzyste pojmowanie.

Jeśli chcesz praktykować satisampajaññę, tu również jest ścieżka. Jaka? Yoniso manasikāra – odpowiednie nakierowanie umysłu, mądre rozważanie.

Jeśli chcesz praktykować yoniso manasikārę – odpowiednie nakierowanie umysłu, mądre rozważanie, istnieją dla tego pewne przyczyny. Jakie? Jeśli chcesz praktykować yoniso manasikārę – mądre rozważanie, powinieneś rozwijać zaufanie (saddhā).

Powinniśmy wierzyć w to, co wyjaśnia Błogosławiony (saddhā). Istnieje fundament dla saddhy – zaufania. Jaka jest najbliższa przyczyna saddhy? To jest słuchanie Dhammy.

Jeśli chcemy słuchać Dhammy, mamy też inny powód. Czym jest? Sappurisasaṁsevo lub kalyāṇamittatā sevanā – brataj się z dobrymi przyjaciółmi, podążaj za przyjaciółmi duchowymi. Taka jest ścieżka. Otrzymujemy możliwość takiego bratania się z powodu naszej poprzedniej dobrej kammy. Dlatego zawsze, kiedy robimy akt zasługi, mówimy:

Iminā puññakammena
Mā me bāla-samāgamo
sataṃ samāgamo hotu,
Yāva Nibbāna-pattiyā.

Mocą tego czynu, zasług pełnego,
Niechaj głupców uniknę spotkania,
niech mądrzy dotrzymują mi towarzystwa,
Aż do osiągnięcia Nibbāny

. To jest błogosławieństwo, nasze życzenie. W rzeczywistości powinniśmy nie tylko mieć dobrych przyjaciół, ale być też wystarczająco rozumni, żeby wiedzieć, kim są dobrzy przyjaciele.

Właściwie to wokół nas jest teraz wielu dobrych przyjaciół, ale nie jesteśmy na tyle mądrzy, aby ich zrozumieć. Jesteśmy jak łyżka. I tak jak [drewniana] łyżka nie zna smaku curry ani jedzenia – dabbī sūparasaṁ yathā, podobnie i my powinniśmy być mądrzy, aby rozpoznać właściwych szlachetnych i duchowych przyjaciół – to bardzo istotne.

Buddha mówi o trzech bardzo ważnych aspektach szlachetnego towarzystwa:

• kalyāṇamittatā,
• kalyāṇasahāyatā,
• kalyāṇasampavaṅkatā

Powinniśmy mieć dobrych przyjaciół, kalyāṇamittatā oraz kalyāṇasahāyatā, czyli grono dobrych znajomych i kolegów. Powinniśmy z nimi przebywać. To również bardzo istotne, aby uczynić ich naszymi przyjaciółmi.

Ale to nie wszystko. Jest jeszcze aspekt kalyāṇasampavaṅkatā – co oznacza, że powinniśmy zwracać uwagę na to, co oni mówią.

Te trzy aspekty są bardzo ważne.

Jeśli spełniłeś te warunki, to wtedy słuchasz Dhammy i pogłębiasz swoją wiedzę o Dhammie.

W wyniku większej wiedzy rozwijasz swoją pewność (saddha).

Gdy jest saddha, gdy posiadasz pewność, rozwijasz yoniso manasikārę.

W wyniku praktyki yoniso manasikāry wzmacniasz satisampajaññę – uważność i przejrzyste pojmowanie.

Rozwijając tę ścieżkę, możemy pogłębiać powściągnięcie naszych zmysłów, a także trojakie właściwe prowadzenie się, cztery ustanowienia uważności, siedem czynników Przebudzenia i jesteśmy w stanie osiągnąć ostateczny cel: wyzwolenie poprzez wiedzę (vijjāvimutti).

To jest stopniowy proces. Pierwszą rzeczą jest rozpoznanie, kim są nasi duchowi przyjaciele. Następnie powinniśmy słuchać Dhammy, a szczególnie ścieżki wyzwolenia.

Ścieżka wyzwolenia dzieli się na dwie drogi. Jedną z nich jest uppādanirodha, czyli ustanie poprzez powstanie. Drugą jest anuppādanirodha – ustanie poprzez niepowstanie.

To jest bardzo ważne.

Uppādanirodha i anuppādanirodha.

Uppādanirodha odnosi się do sytuacji, w której mówimy, że ten komputer się zmienia, że jest nietrwały i zepsuje się.
Albo, jak pewnie wiecie, naukowcy wykonują eksperymenty, rozszczepiając atomy, i temu podobne. To jest uppādanirodha.
Ma to coś wspólnego z ignorancją: po kilku pierwszych doświadczeniach – kiedy biorą coś ze świata zewnętrznego, takie jakie jest, i dzielą na kawałki – od razu myślą, że jest tam coś, co się zmienia.

„Zmienność” i „nietrwałość” różnią się od siebie.
To także jest bardzo ważne – „zmienność” i „nietrwałość”.

Zmienność może być zrozumiana przez każdego, nawet przez naukowców.
Potrafią oni zrozumieć zmianę.Bardzo łatwo jest ją zrozumieć.

Ale nietrwałość nie jest do niej podobna.
Zmienność określa się w buddyzmie jako viparināma. Nietrwałość – anicca.

Anicca ma głębokie znaczenie.

Viparināma zależy zawsze od świata zewnętrznego i jest związana z prawdą konwencjonalną. Jednak nietrwałość (anicca) opiera się na prawdzie absolutnej, prawdzie ostatecznej.

Prawdziwe znaczenie nietrwałości, anicca, opisuje fraza: Ahutvā sambhūtaṃ hutvā na bhavissati – Nie istniejąc (wcześniej), powstało; powstawszy, przestanie istnieć.

Nie istniejąc (wcześniej), powstało; powstawszy, przestanie istnieć.

Obecne doświadczenie nie przyszło do teraźniejszości z przeszłości i również obecne doświadczenie nie przejdzie do przyszłości z teraźniejszości.

Imasmim sati idaṃ hoti; imasmiṃ asati idaṃ na hoti
– gdy to istnieje, tamto jest; gdy to nie istnieje, tamtego nie ma

W każdym momencie, zgodnie z naszym stanem umysłu, tworzymy świat.

Tworzymy nasze zmysły zgodnie z naszymi wewnętrznymi doznaniami. Doświadczamy świata zewnętrznego, a także doświadczamy pięciu grup składowych. Te pięć składowych zawsze powstają i zanikają. Nasze oko jest nietrwałe. To oko nie jest tylko fizycznym okiem, ale także zdolnością widzenia. Oko również jest nietrwałe.
Jakie jest znaczenie nietrwałości? W tej chwili zdolność widzenia nie przyszła do teraźniejszości z przeszłości, ta zdolność nie przejdzie do przyszłości z teraźniejszości, ona powstaje i zanika w danym momencie. Formy również są nietrwałe, te formy powstają w danym momencie zależnie od naszych zmysłów. Nasze zmysły zależą od naszej sytuacji mentalnej – od świata, który tworzymy w każdej chwili.

Interesujące jest to, że kiedy doświadczamy świata materialnego, [to w chwili] kiedy rozpoznajemy relację świata duchowego i świata materialnego, ten świat materialny całkowicie ustaje – a my rozpoznajemy wszystko poprzez naszą świadomość umysłu.

To jest wiedza, którą otrzymujemy dzięki słuchaniu Dhammy
przy wsparciu dobrych przyjaciół.

Jeśli mamy tę znajomość Dhammy, ufamy przesłaniu Buddhy: saddahati tathāgatassa bodhiṁ – ufamy temu, co zrealizował i odkrył Buddha. Jeśli ufamy tej Dhammie, wtedy rozumiemy, kiedy jesteśmy ignorantami. Jeśli myślimy, że w tym momencie istnieje materialny świat na zewnątrz, oznacza to, że zależymy od niego. Jeśli zależymy od tego, co zewnętrzne, jak powiedział Bhante: „kiedy kupujemy jedno, drugie dostajemy gratis”. Kiedy kupujemy świat, jakby coś było tam na zewnątrz, przyjmujemy również bezpłatny dodatek, którym jest cierpienie. Kiedy świat zewnętrzny się zmienia, automatycznie cierpimy. Jeśli wiesz, że teraz doświadczasz czegoś poprzez świadomość swojego umysłu, to świat zewnętrzny nie może cię kontrolować. Nie zależymy od rzeczy na zewnątrz – polegamy na tym, co wewnętrzne.

To jest wolność, to jest wyzwolenie, to jest wyswobodzenie wyjaśnione przez Buddhę. To jest miejsce, w którym powinniśmy czuć się pewnie. Jeśli mamy tę pewność, nasza energia, nasz wysiłek, nasza wewnętrzna motywacja stopniowo wzrastają. Spieszymy się, by praktykować to przesłanie. Z tego powodu, jeśli nie praktykujemy tego przesłania, zależymy od świata zewnętrznego. Oznacza to, że świat ten może nas kontrolować i przynosić nam cierpienie. Dzięki temu zrozumieniu, kiedy potrzebujemy wolności, znajdujemy rozwiązanie – wyswobodzenie, wyzwolenie w nas samych.
Wtedy rozpoczynamy naszą podróż duchową. Praktykujemy yoniso manasikārę.

Buddha powiedział: „Nie widzę żadnej innej ważnej rzeczy poza yoniso manasikārą”. Jest ona najważniejszą rzeczą na ścieżce wyzwolenia.

Co oznacza yoniso manasikāra? Czym jest odpowiednie nakierowanie umysłu?

To sposób myślenia, dzięki któremu nie powstaje cierpienie, a także sposób myślenia, dzięki któremu w naszym umyśle nie powstają skazy. Istnieje wiele technik, których możemy użyć w yoniso manasikārze. Kiedy ktoś nas obwinia, możemy pomyśleć, że jest to osoba głupia lub szalona – to jeden ze sposobów mądrego rozważania. Także praktyka hojności jest sposobem na praktykowanie yoniso manasikāry.

Przez hojność przezwyciężamy nasze przywiązanie i oczyszczamy umysł. Gdy praktykujemy sīla, możemy przezwyciężyć niektóre rodzaje cierpienia. Praktykując miłującą dobroć i inne techniki medytacji skupienia, możemy przezwyciężyć przeszkody, uzdrowić i oczyścić umysł. Także dzięki doświadczeniu jhān możemy stać się jak istoty z krainy Brahmy. To są rezultaty, które otrzymujemy poprzez praktykę yoniso manasikāry.

Najwyższym sposobem praktykowania yoniso manasikāra jest refleksja nad nietrwałością: tahutvā sambhūtaṃ hutvā na bhavissati – nie istniejąc, powstało; powstawszy, przestanie istnieć

Nawet w naszej obecnej myśli musimy ostatecznie zreflektować jedną rzecz, którą jest umysł, obecną chwilę, świadomość chwili obecnej, świadomość umysłu. Ta świadomość umysłu nie przyszła do teraźniejszości z przeszłości i nie przejdzie do przyszłości z teraźniejszości. Powstaje z warunków w danym momencie i natychmiast zanika.
To jest sposób, w jaki praktykujemy yoniso manasikārę i krok po kroku idziemy naprzód.

Kiedy już stale mamy tę mądrą rozwagę, praktykujemy satisampajaññę – uważność i przejrzyste pojmowanie – krok po kroku rozwijając uważność, oraz praktykujemy też satisampajaññę dla mądrości.

Ponadto idziemy naprzód i dbamy o powściąganie zmysłów. Zawsze bierzemy pod opiekę nasze zmysły: oko, ucho, nos itd., utrzymując straż nad naszymi zmysłami. Kiedy coś widzimy, kiedy coś słyszymy – robimy wszystko świadomie, uważnie, pilnując naszych zmysłów (indriyasaṁvara).

Mając indriyasaṁvara – powściągnięcie zmysłowe, przechodzimy na kolejny poziom – trzech rodzajów właściwego prowadzenia się: kāya-sucarita, vacī-sucarita, mano-sucarita.

Oto rady dane Rāhuli przez Buddhę:

• kiedy coś robisz, myśl raz za razem, czy jest to nienaganne;
• kiedy coś mówisz, sprawdzaj wciąż na nowo, czy jest to odpowiednie.
• kiedy coś myślisz, musisz rozważać to wielokrotnie, czy jest to właściwe, czy niewłaściwe.

To jest sposób, w jaki możemy praktykować potrójną dyscyplinę w trzech wrotach: w naszym działaniu, mowie i myślach.

I przechodzimy do kolejnego kroku mowy o niewiedzy, Avijjā Sutty.
Czym on jest?
Cztery ustanowienia uważności – cattāro satipatthana.

Jest to domena naszego duchowego ojca. Rozumiejąc to, całe nasze życie duchowe poświęcamy praktyce uważności. Życie w pomności oznacza, że jesteśmy blisko naszego duchowego ojca – Najwyższego Buddhy. Nie czujemy strachu, nie mamy problemów ani cierpienia, gdy żyjemy w uważności. Oznacza to, że stworzyliśmy w sobie schronienie i jesteśmy poza kontrolą innych.

Kiedy zaś oddalamy się od uważności, oznacza to, że jesteśmy blisko Māry, a to znaczy, że on może nas kontrolować, że może przynosić nam cierpienie. To jest miejsce, w którym możemy wykazać naszą zręczność.

Uważność jest jedyną drogą do wyzwolenia.

W suttach powiedziano bardzo wyraźnie, że kiedy praktykujemy cztery ustanowienia uważności właściwie, zgodnie z nauką Buddhy, możemy rozwinąć wszystkie inne duchowe władze i cechy, zgodnie z trzydziestoma siedmioma czynnikami Przebudzenia.

Możemy to wszystko rozwinąć, jeśli praktykujemy uważność prawidłowo.

Jako rezultat praktykowania czterech ustanowień uważności – kontemplacji ciała.

Kiedy jesteśmy świadomi swojego ciała, na pierwszym poziomie skupiamy się na nim w chwili obecnej . Kontemplujemy również, jak nasze ciało powstaje. Jest ono rezultatem pożywienia, które przyjęliśmy. Jako wynik pokarmu I substancji odżywczych mamy ciało, a w wyniku zaprzestania jedzenia – ciało również zanika. Pojawianie się i znikanie. Rozumiemy przyczynowość; przyczynę i skutek.

Kontemplujemy też odczucia. Powstają one za pośrednictwem sześciu zmysłów.
Odczucia również powstają i zanikają w każdej chwili – z pewnymi skutkami. Kiedy powstaje zetknięcie, powstaje odczucie. Kiedy zetknięcie ustaje, odczucie ustaje. To odczucie nie należy do żadnej konkretnej osoby, jest po prostu odczuciem, które powstaje z pewnych powodów. Widzimy przyczynowość, przyczynę i skutek, więc nie mamy przywiązania do naszych odczuć, bez względu na to, czy są przyjemne, czy nieprzyjemne.

Następnie cittānupassanā – kontemplacja umysłu. Świadomość również dzieli się na sześć rodzajów: świadomość oka, świadomość ucha itd.

W pojedynczej chwili pojawia się tylko jeden rodzaj świadomości..

Świadomość powstaje i zanika z pewnych przyczyn, nāmarūpapaccayā viññāṇa [Naḷakalāpīsutta SN.12.067]. Świadomość powstaje z powodu zespolenia umysłowości i formy materialnej (nāmarūpa paccayā viññāṇa). Kiedy zespolenie ustaje, obecna świadomość również ustaje. Ta świadomość nie jest konkretną osobą, lecz wynikiem pewnych przyczyn. Kiedy przyczyny ustają, rezultat również ustaje.

Na koniec dhammānupassanā – kontemplacja formacji mentalnych (saññā i saṅkhāra), czyli percepcji i procesów umysłowych. One również powstają z powodu zetknięcia. Kiedy zetknięcie ustaje, procesy mentalne również ustają.

To jest sposób praktykowania uważności według nauk Buddhy.

Gdy praktykujemy uważność – siedem czynników Przebudzenia stopniowo wzrasta.

Sambojjhaṅga: sati sambojjhaṅga, dhamma-vicaya sambojjhaṅga, viriya sambojjhaṅga, pīti sambojjhaṅga, passaddhi sambojjhaṅga, samādhi sambojjhaṅga, upekkhā sambojjhaṅga.

To jest siedem czynników Przebudzenia.

W wyniku życia w uważności te czynniki duchowe wzrastają: sati sambojjhaṅga – uważność; uważność jako czynnik Przebudzenia, dhamma-vicaya sambojjhaṅga – badanie Dhammy, viriya sambojjhaṅga – wysiłek itd.

Te czynniki stopniowo wzrastają. Zawsze żyjemy z tymi siedmioma czynnikami Przebudzenia. Teraz są one naszymi przyjaciółmi. Spotkaliśmy duchowych przyjaciół – Nauki Buddhy. Zawsze żyjemy z Dhammą: dhammo have rakkhati dhammacāriṁ – osoba praktykująca Dhammę jest przez nią chroniona.

Podstawową ochroną jest to, że nigdy nie spadniemy do świata piekielnego dzięki tej praktyce. Mało tego, stopniowo przezwyciężamy pięć przeszkód: pragnienie zmysłowe, niechęć, lenistwo i ociężałość, niepokój i wyrzuty sumienia oraz wątpliwości. To są prawdziwi wrogowie zakłócający spokój umysłu. Nie dajemy im najmniejszej szansy na kradzież naszych wewnętrznych wartości.

Najważniejszą rzeczą, jaką otrzymujemy podczas naszego życia, jest nasz umysł – powinniśmy kochać nasz umysł. Umysł jest głównym powodem tego, czy jesteśmy szczęśliwi, czy nie. Kiedy umysł jest zanieczyszczony negatywnymi myślami – jesteśmy nieszczęśliwi. Jeśli nasz umysł jest czysty i spokojny –- jesteśmy szczęśliwi.

Nikt nie lubi być nieszczęśliwy albo cierpieć. Każdy, kto się narodził na tym świecie,
chce czuć się dobrze, więc szczęście jest czymś najważniejszym, czego powinniśmy sobie życzyć.

Santuṭṭhiparamaṁ dhanaṁ – zadowolenie jest największym skarbem.

Dlatego zawsze oczyszczaj swój umysł, praktykując tę ścieżkę. Dzięki naszemu wysiłkowi i zrozumieniu nietrwałości jesteśmy w stanie wyzwolić się z cierpienia.

Vimuttasmiṁ ‘vimuttam’iti ñāṇaṁ hoti – Będąc wolnymi zrozumiemy, jak wiele cierpienia pokonaliśmy.

Vimuttasmiṁ ‘vimuttam’iti ñāṇaṁ hoti

Rozumiemy: teraz nie mam gniewu, teraz nie odczuwam zmysłowego pragnienia, teraz nie mam „kurzu w oczach” – ignorancji, ponieważ nie zależę od świata zewnętrznego. Teraz kontempluję nietrwałość wewnątrz, co oznacza medytację wglądu.

Kiedy widzimy coś w obecnej chwili, widzimy to na zewnątrz, ale przyczyna jest wewnątrz; ta przyczyna, ten stan już ustał.

Kiedy patrzymy na coś i rozumiemy, że pierwsze doświadczenie ustało, wtedy nie zależymy od świata zewnętrznego. To tak jakbyśmy siedzieli gdzieś, nie będąc w stanie określić miejsca, w którym siedzimy, zawsze patrzymy przed siebie. Kiedy prowadzisz samochód, nigdy nie patrzysz na to, gdzie aktualnie jesteś. Jesteś w samochodzie, na czterech kołach, ale zawsze patrzysz przed siebie. Jednak jesteśmy tutaj, a to, co minęło, jest za nami.

Gdy gdzieś idziemy, patrzymy przed siebie, ale nasze stopy są tutaj.

Nasze stopy są tutaj…

Zawsze przebywamy w poprzednim doświadczeniu, ale nasza niewiedza w to nie wierzy. Nasza niewiedza zawsze mówi, że jesteś z przodu. Kiedy idziemy gdzieś w ciemności i używamy latarki, a nagle widzimy węża, boimy się – dlaczego? Jaki jest powód strachu przed wężem?

Powodem jest to, że myślimy, iż jesteśmy tam, gdzie pada światło latarki. Oto powód. Ale my nie jesteśmy tam, naturalnie zawsze jesteśmy z tyłu, lecz nasza ignorancja mówi, że jesteśmy z przodu. To dlatego cierpimy, dlatego mamy problemy. Po to musimy zrozumieć tę ścieżkę.

Chociaż jest tu 10 kroków, Buddha, w zależności od słuchaczy, podsumowywał je na różne sposoby, na przykład jako cztery kroki: obcowanie z dobrymi przyjaciółmi, słuchanie Dhammy, właściwe nakierowanie umysłu i praktyka. Ponownie podsumował te 10 rzeczy jedynie w dwie. Jako mądra osoba musisz praktykować tylko dwie rzeczy: medytację skupienia i medytację wglądu. A ostatecznie podsumował je jako jedną rzecz: mądrość lub paññā.

Tak jak Buddha wyjaśniał to w mowie do Bāhiyi:
tasmātiha te, bāhiya, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘diṭṭhe diṭṭhamattaṃ bhavissati
[Dlatego też, Bāhiyo, tak powinieneś praktykować: w odniesieniu do tego, co widzialne, niech będzie tylko to, co widziane; Bāhiya Sutta Ud.1.10].

Osobom bardzo utalentowanym, jak Pukkusati i Bāhiya Dārucīriya, Buddha przekazał to w skrócie: ostatecznie musicie praktykować tylko jedno – mądrość polegającą na refleksji nad nietrwałością.

To jest bardzo krótkie wyjaśnienie mowy Buddhy – Avijjā Sutty.

Jeśli macie pytania, to teraz jest na nie czas.