Namo tassa bhagavato arahato sammā-sambuddhassa.
Namo tassa bhagavato arahato sammā-sambuddhassa.
Namo tassa bhagavato arahato sammā-sambuddhassa.

Hołd Jemu, Błogosławionemu, Godnemu, Doskonale Samoprzebudzonemu.

Czcigodni członkowie wspólnoty, przyjaciele w Dhammie.

W tej mowie mam nadzieję omówić jeden z głównych dyskursów buddyzmu – Avijjā Suttę – Mowę o niewiedzy. Pochodzi ona ze zbioru Aṅguttara Nikāya.

Wybrany został ten tekst, ponieważ objaśnia stopniową ścieżkę w buddyzmie. Bardzo jasnym staje się przesłanie Buddhy, który wskazuje poszczególne etapy ścieżki buddyjskiej, od początku do końca praktyki. Buddha wyjaśnił to korzystając z przykładu oceanu. Według Pahārāda Sutty Przebudzony porównuje sāsanę lub Dhammę do oceanu. Ocean pogłębia się stopniowo, poczynając od plaży do głębiny. Podobnie buddyzm, lub przesłanie Buddhy, czyli sāsana. Jest to: anupubbasikkhā anupubbapaṭipadā anupubbakiriyā [Pahārāda Sutta AN.08.019] – stopniowy trening, stopniowy proces, stopniowa praktyka. Z powodu tej właściwości uczniowie są zainteresowani praktykowaniem tego przesłania, tak jak asury są zainteresowane życiem w oceanie. Mnisi lub uczniowie Buddhy również to doceniają, są szczęśliwi żyjąc w trakcie trwania tej sāsany z powodu tej cechy, z powodu tej właściwości – że sāsana pogłębia się stopniowo.

W tym dyskursie możemy zobaczyć 10 kroków ścieżki, która prowadzi do pozbycia się cierpienia, wyzwolenia lub wyswobodzenia.

Po pierwsze, chciałbym wyjaśnić czym jest avijjā, niewiedza. To niewiedza jest główną przyczyną cierpienia. Chciwość jest najbliższym powodem, ale avijjā jest główną przyczyną. Wszystkie doktryny buddyjskie skupiają się na przekazywaniu wiedzy, pojęciu mądrości (paññā). Paññā jest przeciwieństwem ignorancji. Wszystkie doktryny buddyjskie skupiają się na pozbywaniu się avijji. W tym celu Buddha wyjaśnił stopniową ścieżkę. Możemy ją dostrzec w Avijjā Sutcie.

Istnieją trzy główne niezdrowe stany umysłowe, które zakłócają nasz spokój: lobha, dosa, oraz moha. Lobha oznacza chciwość, pragnienie pożądanego obiektu. Dosa znaczy: gniew, nienawiść lub zła wola. Moha z kolei oznacza ułudę lub ignorancję. To są główne przyczyny cierpienia.

Buddyzm wyjaśnił naturę tych trzech niezdrowych korzeni umysłowych.

Lobha jest wyjaśniona jako dandhavirāgi appasāvajjo [Aññatitthiya Sutta AN.03.068].

Dandhavirāgi znaczy, że to jest trudne do wygaszenia, appasāvajjo – rezultaty są mniej szkodliwe. Złość jest wyjaśniona jako khippavirāgi mahāsāvajjo. Khippavirāgi znaczy, że złość łatwo wygasić, ale jej rezultaty są bardziej szkodliwe. Avijjā lub moha – ignorancja, jest definiowana jako dandhavirāgi mahāsāvajjo – trudno ją wyeliminować i jej rezultaty są bardziej szkodliwe.

Taka jest natura tych trzech niezdrowych korzeni umysłowych, niezdrowych stanów: lobhy, dosy i mohy.

Na poziomie podstawowym istnieją pewne techniki, którymi możemy przezwyciężyć chciwość i gniew. Jednak w ostatecznym rozrachunku to właśnie całkowite wyeliminowanie niewiedzy powinno być tym, nad czym musimy pracować.

Jest kilka technik, które Buddha wyjaśnił, aby pracować nad tymi negatywnościami na niektórych etapach. Poprzez praktykę szczodrości możemy przezwyciężyć pewne poziomy chciwości lub przywiązania. Praktykując sīla (moralność) możemy przezwyciężyć pewne poziomy naszego gniewu lub żalu. Praktykując medytację miłującej dobroci możemy przezwyciężyć pewne poziomy gniewu.

Na koniec Buddha podaje definitywne rozwiązanie, jak całkowicie przezwyciężyć ignorancję poprzez praktykowanie uważności.

Kiedy zaczynamy naszą duchową podróż, praktykując uważność, powinniśmy mieć jasne zrozumienie ścieżki Buddhy. To bardzo istotne. Buddha zachęca nas do zdobycia odpowiedniego zrozumienia – sammādiṭṭhi. Sammādiṭṭhi to Właściwy Pogląd, który jest wysoce ceniony i zalecany w buddyzmie. Jest powiedziane: sammādiṭṭhi pubbaṅgamā [Mahācattārīsakasutta MN.117] – Właściwy Pogląd jest jako pierwszy. To bardzo ważne: wizja jest pierwsza, po niej jest misja. Wizja bez misji jest użyteczna. Misja bez wizji jest ślepa. W tej sytuacji zarówno wizja, jak i misja, są bardzo istotne. To jest to, co mówi Buddha.

Kiedy praktykujemy sīla lub moralność, powinniśmy już wcześniej mieć prawidłowe zrozumienie, wizję. Dlaczego? Oto przyczyna: Karaniya Mettā Sutta [Khp.9] mówi: diṭṭhiñca anupaggamma sīlavā.

Bez popadania w skrajności: powinniśmy utrzymywać wskazania jako pierwszy krok ścieżki duchowej, jako fundament, który was ugruntowuje.

Podobnie jest z samādhi. Kiedy praktykujemy samādhi, powinniśmy mieć jasne zrozumienie, jaki jest cel praktykowania skupienia i medytacji.

Te trzy rzeczy: sīla, samādhi i paññā są ze sobą powiązane.

Kiedy widzimy przekaz Buddhy, możemy ujrzeć porządek Dhammy. Ten porządek jest bardzo klarowny dzięki temu, że kiedy Błogosławiony wyjaśniał swoje przesłanie, używał stopniowej ścieżki.

Dānakathaṁ sīlakathaṁ saggakathaṁ; kāmānaṁ ādīnavaṁ okāraṁ saṅkilesaṁ nekkhamme ānisaṁsaṁ [pouczenia o dawaniu, pouczenia o moralnym postępowaniu, pouczenia o Niebiosach; wyjaśnił wadę, degradację i skalanie przyjemnościami zmysłowymi oraz zaletę wyrzeczenia – Paṭhamauggasutta AN.08.021] – oto właśnie stopniowa ścieżka.

Kiedy Buddha kogoś spotykał wyjaśniał na początku dānakathaṁ – dawał pouczenia o szczodrości, sīlakathaṁ – pouczenia o wyrzeczeniu, saggakathaṁ – pouczenia o niebiosach lub błogim życiu, kāmānaṁ ādīnavaṁ – niebezpieczeństwie zmysłowej przyjemności, nekkhamme ānisaṁsaṁ – zaletach wyrzeczenia. To właśnie jasno przedstawiona stopniowa ścieżka.

Kiedy umysł odbiorcy stawał się bardziej wyciszony, Buddha wyjaśniał następny poziom – sāmukkaṁsikā dhammadesanā. To specjalny przekaz Dhammy przydzielony buddhom. Pierwsze zalecenia należą do anupubbiṁ kathaṁ – stopniowej instrukcji. Następny krok to sāmukkaṁsikā dhammadesanā. Ta nauka składa się z Czterech Szlachetnych Prawd. To jest ścieżka, którą wyjaśnił Buddha.

Kiedy przyglądamy się przesłaniu Buddhy, powinniśmy je rozumieć. Kiedy słuchamy mowy, powinniśmy dostrzegać, czy wyjaśnia ona ścieżkę do niebios, czy ścieżkę do wyzwolenia, czy obie. Jako publiczność, jako słuchacze, zawsze powinniśmy umieć mądrze rozróżniać.

Zawsze powinniśmy mieć jasne zrozumienie tematu mowy czy wykładu. Czasami mówcy wyjaśniają ścieżkę do niebios. Przyglądając się niebiańskiej ścieżce można zauważyć, że jej fundamentem jest zrozumienie prawa kammy. Cokolwiek robimy z intencją, zgodnie z naszymi stanami umysłowymi, będziemy mieli te same rezultaty. Jeśli umysł jest czysty, rezultaty są owocne. A jeśli umysł jest nieczysty lub słaby, rezultaty są negatywne. Z tym zrozumieniem, wchodzimy na pierwszą część sammādiṭṭhi: kammassakatā sammādiṭṭhi [Właściwy Pogląd prawdziwej natury kammy].

W rezultacie tego zrozumienia, zawsze przezwyciężamy zło i praktykujemy dobre uczynki. W rezultacie tej ścieżki jesteśmy w stanie osiągnąć błogie życie w zaświatach.

Ale drugi poziom jest również bardzo ważny: zrozumienie Czterech Szlachetnych Prawd i współzależnego powstawania. Powinniśmy pojąć naturę ignorancji. Przejrzenie niewiedzy jest bardzo ważne. Głównym wyjaśnieniem ignorancji jest nieznajomość Czterech Szlachetnych Prawd: dukkhe ñāṇaṁ, dukkhasamudaye ñāṇaṁ, dukkhanirodhe ñāṇaṁ, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇaṁ [Mahāsatipaṭṭhānasutta DN.22].

Jeśli ktoś nie zna Czterech Szlachetnych Prawd, to jest to ignorancja lub ułuda – avijja. Słyszeliśmy tu już o dukksze przy wielu okazjach, ale powinniśmy mieć pełne zrozumienie Czterech Szlachetnych Prawd, cierpienia (dukkhi) lub nieusatysfakcjonowania.

Wczoraj nasz przyjaciel Bhante Vimalananda objaśnił w swej mowie cierpienie. Kiedy ludzie z zachodnich społeczeństw słuchają o cierpieniu, czasami źle je rozumieją. Powodem jest to, że nie mają jasnego pojmowania znaczenia cierpienia. Bierze się to stąd, że pāḷijskie słowo dukkha jest bardzo trudno przetłumaczyć na inne języki. Dukkha ma bardzo szczególne znaczenie.

Na poziomie podstawowym widzimy: jātipi dukkhā, jarāpi dukkhā – narodziny są cierpieniem, starość jest cierpieniem, śmierć jest cierpieniem. I to jest bazowe zrozumienie cierpienia, dukkhi. Ale kiedy wchodzimy na głębszy poziom, dukkha nabiera dodatkowego znaczenia.

Nasze całkowite zrozumienie cierpienia zależy od zdolności pojmowania Czterech Szlachetnych Prawd. W buddyzmie istnieje pewna osobliwa sentencja.

Myślę, szanowni, że już dobrze znacie znaczenie cierpienia lub dukkhasacca, ale jeśli odniesiemy się do Abhidhamma Piṭaki – księgi Yamaka, to znajdziemy w niej bardzo unikalne wyjaśnienie tematu cierpienia.

Myślę, że większość z was zna język pāḷijski bardzo dobrze, możecie zrozumieć to zdanie.

Jest to wyjaśnienie terminu dukkhasacca: Kāyikaṁ dukkhaṁ cetasikaṁ dukkhaṁ ṭhapetvā avasesaṁ dukkhasaccaṁ, na dukkhaṁ. [Wyłączywszy ból fizyczny i cierpienie umysłowe, reszta to Prawda o Krzywdzie, lecz nie Krzywda (w bezpośrednim sensie) – Ya.5.1.2] Oto pierwsze zdanie. Następne brzmi: Kāyikaṁ dukkhaṁ cetasikaṁ dukkhaṁ dukkhañceva dukkhasaccañca [Ból cielesny i cierpienie umysłowe są zarówno Krzywdą (doświadczaną), jak i Prawdą o Krzywdzie – Ya.5.1.2].

Jest to bardzo ważne wyjaśnienie Czterech Szlachetnych Prawd buddyzmu.

Kāyikaṁ dukkhaṁ cetasikaṁ dukkhaṁ ṭhapetvā avasesaṁ dukkhasaccaṁ…

Jeśli więc istnieje coś poza cierpieniem fizycznym i umysłowym, to jest to Szlachetna Prawda o Krzywdzie.

Kiedy ktoś to słyszy, jest zaskoczony. Można zapytać, czy istnieje coś oprócz cierpienia fizycznego i cierpienia psychicznego? Nikt tego nie wiedział przed Buddhą. To dopiero Przebudzony był tym, który pierwszy raz w tym eonie zrealizował, odkrył i ogłosił światu to przesłanie. Jeśli istnieje coś oprócz cierpienia fizycznego i cierpienia psychicznego, to jest Szlachetną Prawdą o Krzywdzie.

W buddyzmie, cierpienie fizyczne i psychiczne są Krzywdą i Szlachetną Prawdą o Krzywdzie.

Tutaj jest różnica między cierpieniem a Szlachetną Prawdą o Krzywdzie.

Cierpienie może być uświadomione przez każdego.

Nawet Buddha, zanim wyrzekł się świata, rozumiał normalne cierpienie.

Kiedy spotkał swojego przyjaciela Channę, wyjaśnił niektóre cierpienia, takie jak: jarā, byādhi, maraṇa – chorobę, śmierć i starzenie się.

Uświadomił to sobie. Po osiągnięciu Przebudzenia, wyjaśnia bardzo wyraźnie: pubbe ananussutesu dhammesu cakkhuṃ udapādi, ñāṇaṃ udapādi, paññā udapādi [Dhammacakkappavattana Sutta SN.56.011] – uświadomiłem sobie coś, czego wcześniej nie rozumiałem, czego wcześniej nie słyszałem. Gdy osiągnąłem Przebudzenie pod Drzewem Bodhi, uświadomiłem sobie coś, czego wcześniej nie słyszałem.

Staje się jasne, że Jego zrozumienie nie jest takie samo jak to, które miał wcześniej. Tutaj bardzo ważne jest, aby zrozumieć prawdziwe znaczenie dukkhasacca – cierpienia fizycznego i psychicznego. Oprócz tych cierpień jest coś jeszcze.

Co to jest?

Jest to to, że kiedy mamy jakieś doświadczenie poprzez nasze zmysły, kiedy patrzymy na coś, kiedy słyszymy coś, kiedy wąchamy coś, kiedy smakujemy coś, kiedy dotykamy czegoś, kiedy myślimy o czymś, to pierwsze doświadczenie jest rezultatem naszych poprzednich działań, i jest to moment zetknięcia.

Kiedy wchodzimy w kontakt z czymś w tej chwili, obecne doświadczenie nie jest ani przyjemne, ani nieprzyjemne. To pierwsze doświadczenie nie jest ani zdrowe, ani niezdrowe. Jest neutralne.

Jednak, ponieważ nasz umysł jest bardzo szybki, myślimy, że rozpoznajemy coś poprzez naszą świadomość oka. W rzeczywistości możemy mieć kontakt z czymś poprzez nasze oko, ucho, nos, czy ciało, jednak kiedy rozpoznajemy coś, to pierwsze doświadczenie już ustało.

Rozpoznajemy wszystko poprzez naszą świadomość umysłu – to nie jest ważne. Ważną rzeczą jest to, że kiedy rozpoznajemy coś poprzez naszą świadomość umysłu, to pierwsze doświadczenie już ustało, bez pozostawienia czegokolwiek. O tym Buddha mówił: pañcahi viññāṇehi na kañci dhammaṁ paṭivijānāti [Za pomocą pięciu (zmysłowych) świadomości nie rozpoznaje żadnego zjawiska – Ñāṇavibhaṅga Vb.16].

Zazwyczaj mówimy, że rozpoznajemy coś poprzez swoją świadomość oka, świadomość ucha, czy nosa. Widzimy, że zazwyczaj tak to się ujmuje w Tipiṭace – w suttach. Gdy jednak zejdziemy na głębszy poziom, Buddha mówi bardzo wyraźnie, że nie jesteśmy w stanie rozpoznać czegoś całkowicie poprzez naszą świadomość oka, świadomość ucha, świadomość nosa lub świadomość innych zmysłów.

Sabbe dhammā manoviññāṇa dhātuyā viññeyyā – wszelkie zjawiska poznania są poznawalne przez element świadomości umysłowej [na podst. Paṭṭhānapakaraṇa Pt.1.1].

To jest miejsce, w którym możemy zrozumieć system buddyjski. Zrozumienie Czterech Szlachetnych Prawd zależy od zrozumienia tej prawdy.

Już samo pierwsze doświadczenie jest Szlachetną Prawdą o cierpieniu. Chociaż jest określone jako dukkha, w rzeczywistości nie jest to „bolesne cierpienie”– to jest po prostu prawda.

Dukkhasacca oznacza, że to nie jest tylko jakieś uczucie. To jest wieczna prawda. Poprzez to pierwsze doświadczenie możemy uzyskać pewne pojęcie, bardzo pierwotny poziom zrozumienia: vaṇṇarūpa [forma materialna koloru], saddarūpa [forma materialna dźwięku], gandharūpa [forma materialna zapachu].

Otrzymujemy to w naszym pierwszym doświadczeniu jako rezultat naszej energii kammicznej, jako rezultat naszej kammy: avijjā (niewiedzy), tṛṣṇā (taṇhy – pragnienia).

Stwarzamy nasze zmysły w rezultacie tych przyczyn. Zgodnie z naszymi zmysłami, gdy wchodzimy w kontakt z obiektami zewnętrznymi, uzyskujemy pewien początkowy poziom zrozumienia, ale nie jest to całkowite zrozumienie.

Rozumiemy coś całkowicie poprzez naszą świadomość umysłu. Taka jest rzeczywistość.

I znowu – Buddha mówi o cierpieniu fizycznym i cierpieniu psychicznym – że są cierpieniem oraz Szlachetną Prawdą o Krzywdzie.

To znaczy: jātipi dukkhā, jarāpi dukkhā i tym podobne – narodziny są cierpieniem, starzenie jest cierpieniem, choroba jest cierpieniem, śmierć jest cierpieniem, oddzielenie od tego, co lubimy, jest cierpieniem. Takie są rodzaje cierpienia, które każdy może zrozumieć. To jest cierpienie.

Ale to jest nie tylko cierpieniem – to jest określone jako Szlachetna Prawda o Krzywdzie.

Jaki jest powód? Powodem jest to, że to cierpienie zależy od pierwszego doświadczenia, które jest Szlachetną Prawdą o Krzywdzie.

Po pierwszych doświadczeniach rozpoznajemy coś, ale zależy to od pierwszego doświadczenia. Dlatego starzenie się, rozkład, choroba i śmierć są również Szlachetną Prawdą.

Ale jest coś bardzo szczególnego, co powinniśmy zrozumieć: to pierwsze doświadczenie nie jest ani przyjemne, ani nieprzyjemne. Nie jest ani zdrowe, ani niezdrowe. Jest neutralne. To jest tylko rezultat poprzednich działań.

Ilekroć cierpimy, oznacza to, że jesteśmy ignorantami.

Jaka jest natura ignorancji?

Niewiedza oznacza, w skrócie, że kiedy coś widzimy, że kiedy coś słyszymy, myślimy, że na zewnątrz wciąż coś jest.

„Cokolwiek rozpoznaję w tym momencie, to istnieje [teraz] w świecie zewnętrznym” – taka jest natura ignorancji lub ułudy.

Kiedy sądzimy, że w tym momencie jest coś na zewnątrz, rzeczywiście jesteśmy zależni od tego, co zewnętrzne. A jeśli polegamy na tym, co na zewnątrz – cierpimy, kiedy świat zewnętrzny ulega zmianie.

Buddha przedstawił tę niewiedzę jako najgorszą ciemność na świecie (avijjā paramaṁ malaṁ). To złudzenie jest najgorszą z iluzji i głównym zanieczyszczeniem na tym świecie.

Jeśli chcesz przezwyciężyć cierpienie, powinieneś wiedzieć, jak ono powstaje. Kiedy coś widzimy, kiedy coś słyszymy, w rzeczywistości pierwsze doświadczenie ustało. Możemy mieć kontakt z czymś w obecnej chwili, ale kiedy rozpoznajemy, kiedy rozumiemy coś, to pierwsze doświadczenie już się zakończyło. Gdy tylko coś rozpoznajemy – tamten świat zewnętrzny [który odbieraliśmy] przeminął.

To jest prawda o cierpieniu.

Jeśli masz to zrozumienie, jeśli jesteś uważny w chwili obecnej, to od razu gdy na coś spojrzysz – wiesz, że świat materialny już przeminął, i w tym momencie zależysz wyłącznie od tego, co wewnętrzne. To coś wyjątkowego, że nigdy nie możemy doświadczyć form w chwili obecnej, że nie możemy w pełni poznać form materialnego świata takiego, jaki jest w tej chwili.

Ale powinniśmy zrozumieć bardzo jasno, że buddyzm nie jest idealizmem [viññattamattavāda]. Buddyzm nie jest idealizmem. Dlaczego? Ponieważ buddyzm wyjaśnia pięć grup składowych: rūpa, vedanā, saññā, saṅkhāra, viññāṇa. Rūpa – formy materialne, vedanā – odczucia, saññā – percepcje, saṅkhāra – procesy mentalne oraz viññāṇa – świadomość.

Te pięć grup jest ogłoszonych przez Błogosławionego. W tym świecie istnieje forma materialna – możemy mieć zetknięcie z czymś, ale kiedy rozpoznajemy to coś, pierwsze doświadczenie ustało.

Cały buddyzm jest właśnie tym – zrozumieniem pięciu grup składowych, egzystując w czterech.

Apariyāpanna bhūmi. Jest szczególne słowo w buddyzmie, Apariyāpanna bhūmi. Apariyāpanna bhūmi oznacza stan bardzo szczególnego zrozumienia [dosłownie – „nieuwzględniony, nieprzynależący poziom”]. Kiedy osiągamy [kolejno] Sotāpanna, Sakadāgāmī, Anāgāmī, Arahant… to kiedy [na przykład] jesteśmy na poziomie Arahanta, żyjemy w [stanie] Apariyāpanna bhūmi.

Apariyāpanna bhūmi zależy od czterech składowych. Nie ma form.

Mimo to w tej chwili również liczą się cztery grupy składowe, ale zwykle mówimy, że istnieje ich pięć.

To jest bardzo głęboki temat. Później to omówimy.

Właściwie omówimy to na następnych lekcjach. Nie martwcie się, jeśli nie możecie tego zrozumieć w tej chwili, wyjaśnimy to. To nie jest główny temat tej mowy.