SŁOWNIK W TRAKCIE EDYCJI - PROSIMY O CIERPLIWOŚĆ

TERMINOLOGIA

Przekład tekstów źródłowych, zwłaszcza tych z odległych kulturowo krajów jest nie lada wyzwaniem dla tłumaczy. Terminy buddyjskie, które są używane w oryginalnych tekstach Theravādy, często nie mają odpowiedników w języku polskim. Najprostszym rozwiązaniem byłoby zatem pozostawienie ich w oryginalnym (pāḷijskim) brzmieniu. Rodzi to jednak kolejny problem — ze zrozumieniem znaczenia i przyjęciem właściwej definicji, co może prowadzić do spekulacji i domysłów. Dlatego podjąłem decyzję o tłumaczeniu terminologii w możliwie najszerszym zakresie, dbając jednocześnie o precyzję i konsekwencję przekładu, tak aby nie wywoływał nieporozumień. Oczywiście decyzje podejmuję samodzielnie, co rodzić może krytykę różnych środowisk, już to buddyjskich, już to naukowych. Moja niesubordynacja w ogólnie przyjętych regułach transkrypcji słów pāḷijskich przejawia się głównie w tym, że zapisuję je w międzynarodowej transliteracji (IAST), odmieniając je przez przypadki, osoby, liczby i rodzaje języka polskiego. W najnowszej wersji słownika dodałem nawiasy kwadratowe ze wskazówkami wymowy dla polskiego czytelnika (szerzej o zapisie poniżej).

W słowniku staram się nie zawężać wyjaśnienia terminu wyłącznie do jednego polskiego odpowiednika. Najlepszym i najbardziej charakterystycznym przykładem tego podejścia jest wyjaśnienie słowa dukkha, który dorobił się odpowiednika w języku polskim w postaci „cierpienia”. Słowo to, jakkolwiek bliskie znaczeniu oryginalnemu, nie oddaje całkowicie głębi i sensu wyrazu dukkha. Właściwszym słowem byłaby „krzywda”, jednak i ona samodzielnie nie wyczerpuje szerokiego znaczenia dukkhi. Dlatego Czytelnik może natknąć się na pozorną niekonsekwencję — w niektórych artykułach będzie mowa o „cierpieniu”, a w innych o „bólu”, „niezadowoleniu”, „nieszczęściu”, „braku satysfakcji” itp. Wszystkie te wyrażenia sugerować mogą jeden pāḷijski termin — dukkha. Każde z osobna jest częściowo prawdziwe, razem dając pełną perspektywę tego, czym jest dukkha.

Niektóre słowa, w tym większość nazw własnych, pozostawiam niespolszczone, w ich oryginalnym, pāḷijskim zapisie. I tak np. stosujemy formę „Buddha” (zamiast powszechnie przyjętej „Budda”) dla podkreślenia wymowy przydechowego „h” (szerzej o wymowie poniżej). Podobnie powstrzymuję się od tłumaczenia takich terminów jak między innymi: Nibbāna, arahant, deva, Dhamma.

Czytelnik może natknąć się na książki o tematyce buddyjskiej, w których używa się form sanskryckich tych samych terminów, które u nas pojawiają się w wersji pāḷijskiej, np. Dharma zamiast Dhamma, Nirvāṇa zamiast Nibbāna itd. Wynika to z różnić pomiędzy szkołami buddyjskimi odnośnie do tego, czy za swój język kanoniczny uznają pāḷijski, czy sanskryt. Używanie terminów pochodzących z Pāḷi (a więc Dhamma, Nibbāna itd.) jest charakterystyczne dla Theravādy.

Zachęcam wszystkich do refleksji nad tym, co nam wiadomo o cierpieniu (dukkha), oraz do analizy innych terminów buddyjskich, dostrzegając głębię oryginalnego przekazu, który Buddha — powodowany współczuciem — starał się nam naświetlić.

ALFABET

Pāḷi to dialekt średnioindyjskiej grupy języków indoeuropejskich. W tym języku spisano nauki Buddhy (Tipiṭaka). „Pāḷi” dosłownie oznacza „szereg” lub „wiersz”. Teksty w języku pāḷijskim spisywano w różnych okresach oraz dostosowywano do miejscowych form transkrypcyjnych. W dzisiejszych czasach buddyści na Sri Lance i w Azji Południowo-wschodniej używają własnych alfabetów do zapisywania tego uniwersalnego, kanonicznego języka Theravādy.

Przedstawiona poniżej forma zapisu języka Pāḷi z charakterystycznymi znakami diakrytycznymi powstała w oparciu o alfabet łaciński. Alfabet ten składa się z czterdziestu jeden znaków — ośmiu samogłosek i trzydziestu trzech spółgłosek.

8 SAMOGŁOSEK (Pāḷi: sara) to: a, ā, i, ī, u, ū, e, o.

Samogłoski „a”, „i”, „u” są krótkie, zaś „ā”, „ī”, „ū” są długie; „e” i „o” są wymawiane długo za wyjątkiem sytuacji, gdzie występują przed podwójną spółgłoską, np.:

deva (długie „e”) — mettā (krótkie „e”);
loka (długie „o”) — phoṭṭhabbā (krótkie „o”).

33 SPÓŁGŁOSKI (Pāḷi: vyañjana):
grupa ka — gardłowe: k, kh, g, gh, ṅ
grupa ca — podniebienne (miękkie): c, ch, j, jh, ñ
grupa ṭa — podniebienne (cofnięte): ṭ, ṭh, ḍ, ḍh, ṇ
grupa ta — zębowe: t, th, d, dh, n
grupa pa — wargowe: p, ph, b, bh, m
pozostałe — podniebienne (miękkie): y
— podniebienne (cofnięte): r
— zębowe: l
— zębowo-wargowe: v
— zębne (ciche): s
— przydechowe: h
— podniebienne (cofnięte): ḷ
— nosowe: ṃ

Piąta w kolejności spółgłoska w każdej z pierwszych pięciu grup jest nosowa. Wszystkie spółgłoski przydechowe „kh”, „gh”, „ṭh”, „ḍh”, „th”, „dh”, „ph”, „bh” wymawia się ze słyszalnym wydechem po spółgłosce. Najlepiej ćwiczyć ich wymowę mając kartkę papieru przed ustami, która podczas wymowy tych spółgłosek powinna się wyraźnie poruszać na skutek wydechu. Zatem „th” należy wymawiać nie jak w słowie „tchawica”, lecz raczej jak w angielskiej nazwie kraju „Thailand”. Podobnie „ph” wymawia się nie jak w słowie „pchać”, ani tym bardziej nie jako „f” w angielskim słowie „photo”, lecz tak jak wymawia się prawidłowo w nazwie miasta „Phuket”.

Cofnięte spółgłoski „ṭ”, „ṭh”, „ḍ”, „ḍh”, „ṇ” należy wymawiać z czubkiem języka lekko cofniętym, nie dotykając zębów, lecz najwyższej części podniebienia twardego, tuż nad dziąsłami.

Przy wymawianiu spółgłosek zębowych „t”, „th”, „d”, „dh”, „n” czubek języka dotyka górnych zębów.

Spółgłoskę „c” wymawia się jak polskie „ć/ci”, „j” jak polskie „dź/dzi”, „ñ” jak polskie „ń/ni” (głoski z dodatkowym "i" jeśli po nich występuje samogłoska), „y” jak polskie „j”.

Spółgłoski „k”, „g”, „t”, „d”, „n”, „p”, „b”, „m”, „r”, „l”, „s”, „h” wymawia się tak samo jak w języku polskim. Spółgłoski „ṅ” i „ṃ” wymawia się podobnie do tylnojęzykowego „n” w wyrazie „ring” (gdzie "g" jest nieme).

Podwójne spółgłoski wymawia się jako jedną, robiąc krótką pauzę. Nie będzie to więc Bud-dha a raczej Bu…dha, podobnie jak w języku polskim można wymawiać jedno „k” z krótką pauzą w słowie „lekko” bądź jak „b” w słowie „hobby”.

Spółgłoskę „v” zasadniczo wymawia się jak polskie „w”, jednak czasem można usłyszeć zamiast tego dźwięk zbliżony do polskiego „ł”, np. wyraz „vata” czyta się raczej jak „łata”, niż jak „wata”.

Na koniec warto zaznaczyć, że nie ma jednej, poprawnej, „ortodoksyjnej” wymowy języka pāḷijskiego. Język ten przez wieki asymilując się do różnych kultur i różnych ludów, zmieniał także swoje brzmienie, dlatego w dzisiejszych czasach istnieją poważne problemy z odczytywaniem klasycznych tekstów.

Zachodni badacze buddyzmu wykształcili pewien styl wymowy, jednak nie ma żadnych dowodów na to, że ten system jest poprawny. Warto zauważyć, że Pāḷi jest językiem indoeuropejskim, natomiast ludność południowo- wschodniej Azji, która zachowała język pāḷijski, sama w większości mówi językami niespokrewnionymi z grupą indoeuropejską. Wyjątkiem jest tu syngaleski, którym posługuje się większość ludności Sri Lanki — należy on do rodziny indoeuropejskiej i to właśnie na nim badacze oparli system współczesnej wymowy pāḷijskiego.

Odwiedzając tradycyjne buddyjskie kraje Theravādy, można natknąć się zatem na różnie brzmiące recytacje czy wymowę pāḷijskiego. Np. w Kambodży można usłyszeć zamiast „balaṃ” — "beleng”, a zamiast „piṇḍapāta” — „bindabat”. Birma wykształciła swój własny „dialekt” pāḷijski, prawdopodobnie bazując na alfabecie Monów, dlatego „paccayo” jest tam wymawiane jak „pissajo” a „gacchāmi” jak „gissami”. Co ciekawe, zachowana w Birmie wymowa „j” jako „z” jest dość prawdopodobna. W Laosie — w którym, jak niemal we wszystkich krajach południowo-wschodniej Azji — występuje problem z wymową spółgłosek wargowych, zamiast „pañha” wymawia się „banhā”, a zamiast „dāna” — „tāna”. W Tajlandii, która zapożyczyła wymowę laotańską (a nie na odwrót), jest podobnie. Nawet na samej Sri Lance występują różnice w stosunku do wymowy przyjętej przez zachodnich badaczy. Chociaż jest to jedyny kraj, w którym można usłyszeć oryginalnie brzmiące spółgłoski podniebienne-cofnięte oraz gdzie przestrzega się długości wymowy samogłosek, to np. każde krótkie „a” występujące na końcu wyrazu wymawia się tam jak „æ” — zatem „kusumena nena” brzmi bardziej jak „kusumene nene”.

Jak widać, nie istnieje jeden system wymowy pāḷijskiego, jednak przedstawiona powyżej propozycja wymowy jest najbardziej prawdopodobna i została skomponowana w oparciu o dotychczasową wiedzę zebraną na temat języków średnioindyjskich.

Należy jednak pamiętać, że Tipiṭaka posiada liczne komentarze do tekstów podstawowych. Niektóre z tych komentarzy, czy nawet sub-komentarzy, chociaż zapisane zostały w języku pāḷijskim, to mają liczne naleciałości regionalne — w zależności od tego, gdzie powstały (najczęściej w Birmie lub w Tajlandii). I tak można już w kanonie dostrzec problemy w zapisie, gdzie podstawą było nieporozumienie związane z wymową. Abyāpajja / Avyāpajja jest najlepszym tego przykładem. Ponieważ wielu mnichów nie potrafiło wymówić "b", przyjeło się niepoprawne zapisywanie tego słowa jako "avyāpajja". Tak więc fakt, że coś jest zapisane w Tipiṭace nie oznacza że jest starożytne lub spisane około 1 wieku przed Chrystusem. Ten błąd jest najprawdopodobniej znacznie późniejszy, prawdopodobnie powstał w Birmie, około X wieku lub później.

ZAPIS

W słowniku każdy termin posiada nawias kwadratowy, w którym podane są instrukcje wymowy dla polskiego czytelnika. Oznacza to, że jeśli w wyrazie pāḷijskim występują samogłoski „a”, „i”, „u”, należy wymawiać je krótko, zaś „ā”, „ī”, „ū” wydłuża się w wymowie, „e” i „o” są zwykle wymawiane długo. W zapisie w nawiasie kwadratowym powtórzone samogłoski oznaczają że powinno się je wymawiać dłużej. Na przykład: deva [wym. deewa – bóstwo], dāna [wym. daana – dawanie]. Niektóre podwójne spółgłoski powinno wymawiać się jak jedną, robiąc przed tym krótką pauzę, oznaczoną w nawiasie dywizem „-” na przykład: patta [wym. pa-ta – miska żebracza], Nibbāna [wym. ni-baana – Nieuwiązanie]. Niektóre podwójne spółgłoski, które w języku polskim zaliczamy do półotwartych należy wydłużyć w wymowie, gdzie powtórzone spółgłoski w nawiasie kwadratowym oznaczają, tak jak w przypadku długich samogłosek, wydłużenie wymowy, na przykład: paññā [wym. pańńaa – mądrość], kamma [wym. kamma – czyn, intencja]. Przydechowe „h” pisane jest zgodnie z międzynarodowym alfabetem fonetycznym (IPA), na przykład: Bhagavant [wym. bʰagawant – Błogosławiony], Dhamma [wym. dʰamma – natura, prawo, zjawisko]. Spółgłoskę „ṅ”/„ṃ” zapisuję symbolem „ŋ”, na przykład: saṅgha [wym. saŋgʰa – społeczność mnisia], evaṃ [wym. eewaŋ – oto, w ten sposób]. Grupy spółgłosek podniebiennych (cofniętych – zwanych również cerebralnymi lub szczytowymi): ṭ, ṭh, ḍ, ḍh, ṇ, oraz ḷ nie oznaczam w nawiasie, ponieważ spółgłoski te są na tyle trudne w wymowie, że większość specjalistów nie potrafi dosłyszeć subtelności z nimi związanych, będą zatem widniały w transliteracji, ale nie będę oznaczał ich w polskiej wymowie. Osoby potrafiące je wymawiać powinny odczytywać je poprawnie, tak jak są zapisane w pāḷijskim.

Kilka osób ze środowisk naukowych może zacząć krytykować zapis i odmianę transliteracji słów pāḷijskich, do czego mają pełne prawo, zwłaszcza że trudno jest czasem odpuścić przyzwyczajenia, nawet jeśli są błędne. Spolszczone formy transkrypcji wołają czasem o pomstę do nieba, ponieważ dla wielu nie ma żadnej różnicy między długim „ā” i krótkim „a” – zapisując obie formy jako zwykłe „a”. Ignorując tę, zdawałoby się, mało znaczącą regułę można wg polskich kół naukowych używać wyłącznie form spolszczonych (na szczęście podając transliterację naukową przy pierwszym zastosowaniu), co na przykład może spowodować, że w tekście będziemy mieli gęste użycie słowa „bala” i całkowity brak zrozumienia kontekstu, ponieważ może się ono odnosić do pāḷijskiego słowa bala [wym. bala – siła, moc] lub bāla [wym. baala – głupiec].

Właściwe zapisywanie terminów, zgodnie z pāḷijskim oryginałem jest także niezbędne gdy zechcemy poprawnie wymawiać te słowa. Być może niektóre słowa są „zasiedziałe” w polszczyźnie, ale powstały, bazując na błędnej, uproszczonej wymowie. Na szczęście w pāḷijskim nie ma słowa „budda”, które znaczyłoby coś zupełnie innego niż Buddha, Przebudzony. Czasem to subtelne przydechowe „h” zmienia znaczenie dwóch podobnie brzmiących, aczkolwiek diametralnie różnych słów, na przykład: kāma [wym. kaama – pragnienie przyjemności zmysłowych] i khama [wym. kʰama – cierpliwy]. Na domiar złego, język polski zwykle akcentuje przedostatnią samogłoskę w wymawianym słowie, co może powodować dalsze komplikacje, ponieważ akcent w polskim może sugerować w wymowie pāḷijskiej wydłużenie tejże samogłoski. Dla przykładu, słowo majjhima [wym. ma-dźʰima – środek, średni, pomiędzy] przez niektórych wymawiany jest błędnie „madżdżima” gdzie akcent pada na „i” wydłużając tę samogłoskę, zgodnie z językiem polskim, ale niezgodnie z oryginałem. Przykładów jest wiele (jak choćby podany wyżej bala/bāla) ale też częściej używane dwa przykłady słów, będących częścią końcową klastrów słownych: mana [wym. mana – umysł, intelekt] i māna [wym. maana – mierzenie się z innymi, wysoka/niska samoocena].

Oprócz tego proponowany przeze mnie zapis wyróżnia teksty Theravādy od tekstów innych tradycji buddyjskich, co może tylko pomóc, gdyż już przez sam zapis terminów będzie wiadomo z jaką szkołą dany autor jest związany lub na której tradycji buddyjskiej w danym fragmencie bazuje on swoją wiedzę. Nie chodzi tu o faworyzowanie, czy sztuczne podziały, a o przejrzystość, ponieważ faktem jest, że doktryny odmiennych szkół buddyjskich czasami różnią się między sobą dość drastycznie. Nie będzie potrzeby wysilać pamięci, przyporządkowując nazwisko autora do tradycji. Gdy mowa będzie o naukach kanonu pāḷijskiego lub wczesnych szkół, zapis zawierać będzie pāḷijską terminologię, natomiast gdy będzie to tekst lub termin wywodzący się z późniejszych szkół, będę używać sanskryckich zapisów (dharma, nirvāṇa, etc).

Ponieważ używam międzynarodowego zapisu pāḷijskiego, czytelnik będzie mógł przyswoić i zapamiętać konkretne terminy, które będzie mógł potem sprawdzić w słownikach (głównie zagranicznych). Poznanie transliteracji międzynarodowej może jedynie pomóc czytelnikowi, ponieważ powtarzanie spolszczeń może wyłącznie zaszkodzić, rodząc liczne nieporozumienia, co mam nadzieję wykazałem powyżej.

Słownik pāḷijsko-polski

Abhidhamma [wym. abʰidʰamma]
jedna z trzech ksiąg Tipiṭaki,
(dosł. abhi - wyższa + dhamma - natura, prawo, zjawisko, nauka) buddyjski, kanoniczny opis procesów i cech charakterystycznych umysłu,

Abhiññā
wyższa, nadnaturalna wiedza
(dosł. abhi - wyższa + jñā, zob. jānāti - pojęcie, wiedza) sześć nadprzyrodzonych mocy

Abhirati
zachwyt, delektowanie się czymś

Abyāpajja [wym. abjaapa-dzia]
brak złej woli,
(dosł. a - przeczenie + byāpajja - gniew) spokój, wolność od zmartwień, brak wściekłości (patrz: byāpajja),

Adhiṭṭhāna [wym. adʰi-tʰaana]
1. silna determinacja; 2. podstawa (zob. MN.140); 3. upartość,
stanowcza decyzja, mocne postanowienie, jedna z iddhi, jedna z pāramī

Adukkhamasukha [wym. adu-kʰamasukʰa]
ani bolesne ani przyjemne doznanie (vedanā),
(dosł. a - przeczenie + dukkha(m) - krzywda + a - przeczenie + sukha - szczęście) neutralne, nijakie uczucie,

Ahiṃsā [wym. ahiŋsaa]
niekrzywdzenie istot,
(dosł. a - przeczenie + hiṃsā - ranienie)

Ājīva (sammā / micchā) [wym. aadziiwa (sammaa / mi-ćʰaa)]
sposób życia (właściwy / niewłaściwy)
(dosł. ā - przedrostek znaczący "do", "przy", "wkoło" + jīva - życie) Piąta część Szlachetnej Ośmiorakiej Ścieżki (Ariya Aṭṭhangika Magga)

Ājīvikā [wym. aadziiwikaa]
nazwa grupy ascetów, w wolnym tłumaczeniu „profesjonaliści, żyjący z ascezy”

Ākāsa [wym. aakaasa]
przestrzeń
(dosł. ā - przedrostek znaczący "do", "przy", "wkoło" + kāś - pokaz, roztaczać blask) powietrze, atmosfera, niebo

Akusala [wym. akusala]
niezdrowy, nieumiejętny
(dosł. a - przeczenie + kusala - zdrowy, umiejętny) niewłaściwy, nieopłacalny

amata [wym. amata]
brak śmierci, bezśmiertelność
(dosł. a - przeczenie + mata / mṛta - martwota, śmierć) synonim Nieuwiązania (Nibbāny)

Anāgāmī [wym. anaagaamii]
[pozostawione zwykle w oryginalnym brzmieniu]
(dosł. an - przeczenie + āgāmin -powracający) jeden ze stopni szlachetności (Ariya) na ścieżce do wyzwolenia

Anagāriya / Anagārika [wym. anagaarija / anagaarika]
Bezdomność / ten kto opuścił dom
(dosł. an - przeczenie + agara - dom) etap świeckiego w staniu się mnichem w niektórych tradycjach klasztornych

Ānāpānasati [wym. aanaapaanasati]
uważność oddychania
(dosł. āna - wdech + apāna - wydech + sati - uważność) Jedna z form obserwacji ciała (kāyānupassanā) będącej rodzajem satipaṭṭhāny - form ustanawiania uważności

Anattā [wym. ana-taa]
brak istoty
(dosł. an - przeczenie + atta - istota, "ja") 1. metoda postrzegania zjawisk, w których brak jest istoty, brak jestestwa, brak jaźni, pustkę ego, bezosobowość, brak stałej substancji (ego, ducha lub duszy), brak istniejącego „ja”; 2. nic nie może się pojawić samo lub z własnej przyczyny i nic nie może istnieć ani poruszać się samodzielnie, zatem współzależność, zatem brak kontroli nad całością rzeczywistości; 3. jedna z trzech uniwersalnych cech istnienia (zob. dukkha i anicca); zrozumienie anattā daje wyzwalający wgląd (paññā)

Anicca [wym. ani-cia]
niestałość, zmienność
(dosł. a - przeczenie + nicca - stałość) brak stałości, wszystkie uwarunkowane zjawiska są nietrwałe, wszystko co zaczyna istnieć, zmienia się i przemija; jedna z trzech uniwersalnych cech istnienia (zob. dukkha i anattā); zrozumienie anicca daje wyzwalający wgląd (paññā)

Anīgha [wym. aniigʰa]
brak gniewu
(dosł. an - przeczenie + īgha - gniew) przychylność, łagodność

Anusaya [wym. anusaja]
potencjalne, utajone skazy, podświadome obsesje
ukryte tendencje, skłonności, fermentacje umysłowe; wymienia się siedem anusaya

Apāya [wym. apaaja]
1. cztery stany niedoli; 2. odejście 3. utrata (mienia)
cztery niższe wymiary bądź światy (1. Niraya - piekło, czyściec, świat karny 2. Tiracchāna – świat zwierząt. 3. Peta - głodne duchy, zmarli, ci którzy odeszli ze świata, cienie 4. Asura – upadłe anioły, tytani, zazdrosne bóstwa)

Appamāda [wym. a-pamaada]
niezaniedbywanie
gorliwość, sumienność, obecność samo-świadomości (dosłownie: nie-zapominalstwo)

Arahant/Arahatta/Arahat [wym. arahant/araha-ta/arahat]
[pozostawione zwykle w oryginalnym brzmieniu]
„ten, który zniszczył wrogów (skazy)”, godny, jeden ze stopni świętości (Ariya) na ścieżce do wyzwolenia

Ariya [wym. arija]
Szlachetny
osoba wyzwolona, dostrzeżenie nieuwarunkowanego (Nibbāna), zalicza się do nich Buddha, inni Paccekabuddhowie oraz uczniowie Błogosławionego, którzy osiągnęli jeden z czterech stopni szlachetności: 1. Sotāpanna – „wchodzący w nurt”, 2. Sakadāgāmi – „raz powracający”, 3. Anāgāmī – „nie-powracający”, 4. Arahattaṃ - „ten, który zniszczył wrogów (skazy)”.

Ariya Aṭṭhangika Magga [wym. arija a-tʰangika ma-ga]
Szlachetna Ośmioraka Ścieżka
1. właściwy pogląd (sammā diṭṭhi); 2. właściwe intencje (sammā saṅkappa); 3. właściwa mowa (sammā vācā); 4. właściwe działanie (sammā kammanta); 5. właściwy sposób życia (sammā ājīva); 6. właściwy wysiłek (sammā vāyāma); 7. właściwa uważność (sammā sati); 8. właściwe skupienie (sammā samādhi)

Ariya Saccāni (Cattāro) [wym. arja sa-ciaani]
Szlachetne Prawdy (Cztery)
1. Szlachetna Prawda o Krzywdzie, 2. Szlachetna Prawda o Przyczynie Krzywdy, 3. Szlachetna Prawda o Niezradzaniu się Krzywdy, 4. Szlachetna Prawda o Ścieżce prowadzącej do Niezradzania się Krzywdy (Szlachetna Ośmioraka Ścieżka - Ariya Aṭṭhangika Magga)

Arūpa [wym. aruupa]
świat bezforemny
niesubstancjalny, subtelny świat bądź stan

Asammoha-sampajañña [wym. asammoha sampadziańńa]
przejrzyste pojmowanie braku zaślepienia
przeniknięcie myślą i urzeczywistnienie anicca, dukkha i anattā

Āsava [wym. aasawa]
skaza
oszołomienia umysłu, zmącenia, strapienia, zakłócenia, rozterki, zatroskania, lgnięcie do saṃsāry.

Asubha [wym. asubʰa]
[pozostawione zwykle w oryginalnym brzmieniu]
medytacja nad obrzydliwością ciała, istnieje dziesięć obiektów zniechęcających i odstręczających od cielesności

Asura [wym. asura]
zazdrosne bóstwa
upadłe anioły, tytani, pół-bogowie

Attā [wym. a-taa]
istota, jestestwo
ego, osobowość, „ja”, jednostkowe postrzeganie samego siebie jako odrębnej i samodzielnej istoty

Avera [wym. aweera]
łagodność
brak wrogości, życzliwość, przyjacielskość, spokój

Avijjā [wym. awi-dziaa]
niewiedza
nieznajomość Czterech Szlachetnych Prawd, powodująca cierpienie, jedno z ogniw Współzależnego Powstawania (Paṭicca-samuppāda), synonim moha

Āvuso [wym. aawusoo]
Bracie
drogi przyjacielu – forma grzecznościowa w jakiej mnisi zwracają się między sobą.

Bala [wym. bala]
Siły
potęga, siły wojskowe, pięć cech duchowych: 1. wiara, przekonanie (saddhā), 2. energia (viriya), 3. uważność (sati), 4. koncentracja (samādhi), 5. mądrość (paññā)

Bāla [wym. baala]
głupiec

Bhagavā [wym. bʰagawaa]
Błogosławiony
jeden z tytułów nadawanych Buddzie

Bhava-taṇhā [wym. bʰawa tanhaa]
pragnienie bycia
chęć zaistnienia, stawania się, wola życia

Bhaya [wym. bʰaja]
bojaźń, strach

Bhante/Bhadante [wym. bʰantee/bʰadantee]
Czcigodny!
odpowiednia forma zwracania się do mnicha buddyjskiego (bhikkhu).

Bhava [wym. bʰawa]
bycie, stawanie się

Bhāvanā [wym. bʰaawanaa]
Rozwój mentalny, medytacja, doskonalenie umysłu

Bhāvanāmayā paññā [wym. bʰaawanaamajaa pańńaa]
mądrość lub wiedza zdobyta przez bezpośrednie doświadczenie, przez rozwój mentalny

Bhikkhu/Bhikkhunī [wym. bʰi-kʰu/bʰi-kʰunii]
w pełni wyświęcony mnich / mniszka, członkowie Saṅghi

Bhūta [wym. bʰuuta]
byt, to co bytuje

Bodhipakkhiya dhammā [wym. boodʰipa-kʰija dʰammaa]
siedem współdziałań przebudzenia
4 podstawy uważności + 4 właściwe wysiłki + 4 moce + 5 sił + 5 zdolności duchowych + 7 czynników oświecenia + 8-raka szlachetna ścieżka

Bodhisatta [wym. boodʰisa-ta]
istota dążąca do Przebudzenia

Bojjhaṅga [wym. bo-dziaŋga]
czynniki oświecenia
1. uważność (sati), 2. badanie Dhammy (dhammavicaya), 3. energia (viriya), 4. radosne uniesienie (pīti), 5. uspokojenie (passaddhi), 6. skupienie / koncentracja (samādhi), 7. zrównoważenie (upekkhā)

Brahmā [wym. brahmaa]
[pozostawione zwykle w oryginalnym brzmieniu]
imię najwyższego boga w religii starożytnych Indii, stwórcy i zbawcy.

Brahmacariya [wym. brahmaciarija]
święty żywot
życie w czystości, celibacie, zgodnie z zaleceniami moralnymi

Brahmana [wym. brahmana]
Bramin, święta osoba
jedna z czterech kast (vaṇṇa – dosł. kolor) w dawnych Indiach, kasta kapłanów

Brahmavihāra [wym. brahmawihaara]
„siedziby niebiańskie”, cztery medytacje najwyższej dobroci
dobroczynne stany umysłu, nieskończone, bezgraniczne medytacje (tzn bez ograniczeń, bez wyróżniania): 1. miłująca dobroć (mettā) 2. współczucie (karunā), 3. współ-radość (muditā), 4. zrównoważenie (upekkhā)

Buddha [wym. bu-dʰa]
Przebudzony, Oświecony
nazwa funkcyjna istoty, która potrafi w pełni wyłożyć Dhammę, dzięki której inne istoty także mogą wyzwolić się z saṃsāry (Siddhāttha Gotama mając 35 lat stał się Buddhą, którego Nauka (Sāsana) trwa do dziś)

Byāpāda [wym. bjaapaada]
gniew
wściekłość, awersja, (patrz: dosa) chęć zranienia, zła wola, chęć dręczenia innych, jedna z przeszkód (patrz: nīvaraṇa)

Cakkavattin [wym. cia-kawa-tin]
Władca Świata
dosł. ten, który obraca kołem, osią świata

Carita [wym. ciarita]
temperament
lubieżny (rāgacariyā), pożądliwy, zachłanny, żądny,
gniewny (dosacariyā),… wrogi, nienawistny, niegodziwy
tępy (mohacariyā),…błędny, złudny, głupi
pełen wiary (saddhācariyā)… ufny, oddany
inteligentny (buddhicariyā)… mądry
refleksyjny (vitakkacariyā)…. wnikliwy, uczony, analityczny

Cetanā [wym. cietanaa]
intencja, wola

Cetasika [wym. cietasika]
czynnik mentalny
termin odnosi się do 52 czynników mentalnych, wymienionych w Abhidhammie; niektóre są kammicznie neutralne, inne kammicznie zdrowe, jeszcze inne kammicznie niezdrowe, 52 czynniki mentalne to: 1. doznanie (vedanā) 2. kojarzenie (saññā) oraz 50 złożoności umysłowych (saṅkhāra).

Chanda [wym. ćʰanda]
gorliwość
zdrowa intencja, entuzjazm, aspiracja, zapał, uniesienie

Cintāmayā paññā [wym. cintaamajaa pańńa]
mądrość lub wiedza zdobyta przez myślenie i rozumowanie, przez analizę intelektualną

Citta [wym. ci-ta]
umysł
1. umysłowość, serce (ceto)
2. obserwacja umysłu - (cittānupassanā) - jedna z czterech rodzai satipaṭṭhāny, form ustanawiania świadomości

Dāna [wym. daana]
dawanie
dar, ofiara, szczodrość

Dassanā [wym. dassanaa]
dostrzeganie
pierwszy stopień świętości na ścieżce do wyzwolenia (Sotāpatti – „wchodzący w nurt”), przebłysk prawdy, dostrzeżenia nieuwarunkowanej rzeczywistości, zauważenie prawdziwej Dhammy, wizja Czterech Szlachetnych Prawd.

Deva [wym. deewa]
[pozostawione zwykle w oryginalnym brzmieniu]
1. bóstwo, bóg, bogini (devatā), istota niebiańska, wszelkie istoty nad-ludzkie (w tym także nāgowie czy strażnicy drzew, etc), dziwy
2. deszcz, chmura deszczowa, niebo, światło dzienne

Dhamma [wym. dʰamma]
[w zależności od kontekstu, pozostawione zwykle w oryginalnym brzmieniu]
a) prawo naturalne, natura zjawisk, stan rzeczy
b) obiekt, rzecz, zjawisko
c) doktryna buddyjska, nauka Buddhy
d) dhamma-nupassanā - (obserwacja natury zjawisk) jedna z czterech rodzai satipaṭṭhāny (form ustanawiania świadomości).
e) dhamma-vicaya – badanie Dhammy – jedna z bojjhaṅga (czynników oświecenia)

Dhātu [wym. dʰaatu]
element, pierwiastek
składnik, żywioł

Dibbacakkhu/dibbasota [wym. di-baca-kʰu/di-basoota]
niebiańskie oko / niebiańskie ucho
nadnaturalne zdolności widzenia / słyszenia innych światów, osiągane dzięki praktyce medytacyjnej

Diṭṭhi (sammā/ micchā) [wym. di-tʰi (sammaa/mi-ćʰa)]
pogląd (właściwy/niewłaściwy)
wierzenie, spekulatywna opinia, pierwsza część Szlachetnej Ośmiorakiej Ścieżki (Ariya Aṭṭhangika Magga)

Domanassa [wym. doomanassa]
każdy rodzaj nieprzyjemnego uczucia mentalnego
bolesny, krzywdzący i niesatysfakcjonujący stan bądź uczucie umysłowe, smutek, żal, depresja

Dosa [wym. doosa]
niechęć
nienawiść, gniew, każdy rodzaj awersji lub niechęci (również smutek, strach, opór itp.)

Dukkha [wym. du-kʰa]
krzywda
a) cierpienie wynikające z krzywdy, niezadowolenie, ból, cierpienie, nieszczęście (dukkha-dukkha);
b) cierpienie wynikające ze zmiany (vipariṇāma-dukkha);
c) cierpienie wynikające z wytworzeń umysłowych, niezadowalająca natura wszelkich form istnienia, wszystkich uwarunkowanych, złożonych zjawisk (saṅkhāra-dukkha);
d) jedna z trzech uniwersalnych cech istnienia (zob. anicca i anattā); zrozumienie dukkha daje wyzwalający wgląd (paññā)
e) nieprzyjemne uczucie / doznanie (vedanā) – uczucie umysłowe krzywdzące, doznanie cielesne bolesne

Dukkha-dukkha [wym. du-kʰa du-kʰa]
cierpienie wynikające z krzywdy
niezadowolenie, ból, cierpienie, nieszczęście

Ekaggatā [wym. eeka-gataa]
spójność
zintegrowana unifikacja, jednopunktowość, przesycona jednorodnym spokojem osobliwość czynnik wchłonięcia medytacyjnego (jhāna), które przeciwdziała pragnieniu przyjemności zmysłowej (kāmachanda)

Ekodibhāva [wym. eekoodibʰaawa]
ujednolicenie
zjednoczenie, jednolitość, jednorodność umysłu w trakcie wchodzenia w jhāny

Gocara-sampajañña [wym. goociara sampadziańńa]
przejrzyste pojmowanie lub rozpoznanie wszelkich stanów jako procesów fizyczno -mentalnych.

Iddhi(pādā) [wym. i-dʰi(paadaa)]
moce (podstawa)
potencjał, powodzenie, moce nadprzyrodzone, cztery cechy duchowe: 1. gorliwość (chanda), 2. energia (viriya), 3. umysł (citta), 4. rozeznanie (vīmaṃsā)

Indriya [wym. indrija]
zdolności duchowe
właściwości kontrolujące, pięć cech duchowych: 1. wiara, przekonanie (saddhā), 2. energia (viriya), 3. uważność (sati), 4. koncentracja (samādhi), 5. mądrość (paññā)

Jātaka [wym. dziaataka]
historia o narodzinach
bajka buddyjska o poprzednich wcieleniach bodhisatty

Jāti [wym. dziaati]
początek życia
narodziny, nowe życie

Jarā [wym. dziaraa]
starość

Jhāna [wym. dźʰaana]
medytacyjne wchłonięcie, absorpcja mentalna
1. Ukierunkowane rozpatrywanie, vitakka nakierowuje umysł na przedmiot, przeciwdziała odrętwieniu i ospałości (thīna middha)
2. wnikliwe dochodzenie, vicāra „zakotwicza się w nim” i go podtrzymuje, dzięki czemu stan nakierowania umysłu jest kontynuowany i intensyfikowany, przeciwdziała wątpliwościom (vicikicchā)
3. radosne uniesienie (pīti), przeciwdziała gniewowi (byāpāda/vyāpāda)
4. błogość (sukha), przeciwdziała niezrównoważeniu i zaniepokojeniu (uddhacca- kukkucca)
5. zintegrowana unifikacja (ekaggatā), przeciwdziała pragnieniu przyjemności zmysłowej (kāmachanda)

Kalyāṇa [wym. kaljaana]
dobry, dobrze

Kāma [wym. kaama]
przyjemność zmysłowa
1. kāmachanda – pragnienie przyjemności zmysłowej, jedna z pięciu przeszkód (patrz: nīvaraṇa)
2. kāmaloka – świat zmysłowy, sfera ziemska

Kamma [wym. kamma]
intencjonalne działanie (ciała, mowy, umysłu), wolicjonalna czynność
Kammanta (sammā/ micchā), działanie (właściwe/niewłaściwe), czwarta część Szlachetnej Ośmiorakiej Ścieżki (Ariya Aṭṭhangika Magga)

Karuṇā [wym. karunaa]
współczucie
jedna z czterech bezgranicznych medytacji (Brahmavihāra)

Kāyā(nupassanā) [wym. kaajaa(nupassanaa)]
Ciało (obserwacja)
Jedna z czterech rodzai satipaṭṭhāny, form ustanawiania świadomości

Khandha [wym. kʰandʰa]
składowa
ogniwo, skupisko lub kategorie, pięć składowych przywiązania - (rūpa, vedanā, saññā, saṅkhāra, viññāṇa)
i. Składowa form materialnych - rūpakkhandhakathā
ii. Składowa świadomości - viññāṇakkhandhakathā
iii. Składowa doznań i uczuć - vedanākkhandhakathā
iv. Składowa kojarzenia - saññākkhandhakathā
v. Składowa wytworzeń umysłowych (zamysłu) – saṅkhār - saṅkhārakkhandhakathā

Khanti [wym. kʰanti]
cierpliwość

Khattiya [wym. kʰa-tija]
kasta wojowników, aryjskiego rodowodu, z której wywodził się Buddha
jedna z czterech kast (vaṇṇa – dosł. kolor) w dawnych Indiach

Kilesa [wym. kileesa]
zanieczyszczenia umysłu, skazy, niezdrowe właściwości umysłu
wszelkie manifestacje chciwości, niechęci i złudzenia (zob. lobha, dosa, i moha)

Kukkucca [wym. ku-ku-cia]
zaniepokojenie
zmartwienie, szkodzenie, (w parze z uddhacca) jedna z pięciu przeszkód (patrz: nīvaraṇa)

Kusala [wym. kusala]
kammicznie zdrowy
właściwy, korzystny

Lobha [wym. loobʰa]
chciwość
wszelkie rodzaje pragnienia lub chęci (synonim taṇhā)

Loka [wym. looka]
świat
lokuttara - ponadświatowe

Magga [wym. ma-ga]
ścieżka
1. magga-ñāna, znajomość ścieżki (wiodącej do Oświecenia)
2. magga-phala, dosłownie „ścieżka i owoc, owoc ścieżki”, synonim Oświecenia

māna [wym. maana]
zarozumiałość,
pycha, wyniosłość, próżna duma

Manussa [wym. manussa]
człowiek, istota ludzka

Maraṇa [wym. marana]
śmierć

Mettā [wym. me-ta]
miłująca dobroć,
bezinteresowna życzliwość, bezwarunkowa miłość, jedna z czterech bezgranicznych medytacji (Brahmavihāra)

Middha [wym. mi-dʰa]
ospałość
otępiałość, apatia, niezdarność (w parze z thīna) jedna z pięciu przeszkód (patrz: nīvaraṇa)

Moha [wym. mooha]
iluzja, ułuda, ignorancja
omroczenie, niezrozumienie, niedostrzeganie rzeczywistości (synonim avijjā)

Muditā [wym. muditaa]
współ-radość, altruistyczne cieszenie się z kimś jego sukcesem
jedna z czterech bezgranicznych medytacji (Brahmavihāra)

Nāga [wym. naaga]
[pozostawione zwykle w oryginalnym brzmieniu]
istoty wężopodobne, żyjące we własnym wymiarze, czy też świecie

Nāma [wym. naama]
„nazwa”, procesy mentalne, umysł
zbiorcza nazwa dla vedanā, saññā, saṅkhāra i viññāṇa

Nāma-rūpa [wym. naama ruupa]
zespolenie umysłu i materii
nazwa i forma, procesy mentalno-fizyczne

Ñāna [wym. niaana]
poznanie, pojmowanie, wiedza, synonim paññā

Nekkhamma [wym. ne-kʰamma]
wyrzeczenie się

Nibbāna [wym. ni-baana]
[pozostawione zwykle w oryginalnym brzmieniu]
wygaszenie cierpienia, oświecenie, całkowity zanik krzywdy, to co nieuwarunkowane, brak niewoli, nieujarzmione, stan bez-śmiertny, absolutna wolność, stan nieuwiązania, brak dukkhi

Nikāya [wym. nikaaja]
kolekcja
klasa, grupa, domena

Nimitta [wym. nimi-ta]
[pozostawione zwykle w oryginalnym brzmieniu]
1. znak (np. medytacyjny), przedstawienie, symptom,
2. wróżba, omen, zapowiedź, prognostyk, urok

Niraya [wym. niraja]
piekło
czyściec, świat karny

Nirodha [wym. niroodʰa]
zanik, niezradzanie

Nīvaraṇa [wym. niiwarana]
przeszkody
trudności, zaszłości umysłowe, kompleksy. Istnieje pięć przeszkód: 1. gniew (byāpāda/vyāpāda) 2. pragnienie przyjemności zmysłowej (kāmachanda) 3. odrętwienie i ospałość (thīna middha) 4. niezrównoważenie i zaniepokojenie (uddhacca kukkucca) 5. wątpliwości (vicikicchā)

Pabbajjā [wym. pa-ba-dziaa]
ten kto wywędrował
1. ktoś, kto opuścił świat, przyjmując życie wędrowca na drodze ku oświeceniu,
2. członek zakonu buddyjskiego (samana i bhikkhu),
3. akt wyświęcenia na mnicha, zadowolenie z porzucenia świata (pabbajjāsukha)

Paccekabuddha [wym. pa-cieekabu-dʰa]
[pozostawione zwykle w oryginalnym brzmieniu]
ten kto przebudził się samodzielnie, pojedynczy Buddha, niezdolny do głoszenia Dhammy

Pāḷi [wym. paali]
nazwa języka, w którym po raz pierwszy spisano nauki buddyjskie (Kanon Pāḷijski)

Paññā [wym. pańńaa]
mądrość
zrozumienie, wiedza, wgląd (synonim ñāna)

Paññatti [wym. pańńa-ti]
relatywna (pojęciowa) rzeczywistość,
myśli oraz ich określenia, desygnaty

Pāpa [wym. paapa]
złe, niedobre

Paramattha [wym. parama-tʰa]
ostateczna rzeczywistość

Pāramī [wym. paaramii]
doskonałości
potencjalne „talenty”: szczodrość (dāna), moralność (sīla), wyrzeczenie się (nekkhamma), mądrość (paññā), energia (viriya), cierpliwość (khanti), zgodność z prawdą (sacca), mocne postanowienie (adiṭṭhāna), miłująca dobroć (mettā) oraz zrównoważenie (upekkhā)

Parideva [wym. parideewa]
lament

Parinibbāna [wym. parini-baana]
[pozostawione zwykle w oryginalnym brzmieniu]
ostateczna nibbāna, całkowite wygaśnięcie, oznacza zwykle śmierć cielesną osoby oświeconej

Pariyuṭṭhāna [wym. pariju-tʰaana]
opętanie, obsesja
skazy, które przejawiają się na poziomie umysłu w postaci natrętnych myśli

Passaddhi [wym. passa-dʰi]
uspokojenie, wyciszenie

Paṭicca-samuppāda [wym. pati-cia samu-paada]
współzależne powstawanie,
współtworzenie przyczynowo-skutkowe, ogniwa uwarunkowanych następstw

Avijjā-paccayā saṅkhārā, saṅkhāra-paccayā viññāṇaṃ, viññāṇa-paccayā nāmarūpaṃ, nāmarūpa-paccayā saḷāyatanaṃ, saḷāyatana-paccayā phasso, phassa-paccayā vedanā, vedanā-paccayā taṇhā, taṇhā-paccayā upādānaṃ, upādāna-paccayā bhavo, bhava-paccayā jāti, jāti-paccayā jarā-maraṇaṃ, soka-parideva-dukkha-domanass-upāyāsā sambhavanti.

[wym. awi-dziaa pa-ciajaa saŋkʰaaraa, saŋkʰaara pa-ciajaa wińńaanaŋ, wińńaana pa-ciajaa naamaruupaŋ, naamaruupa pa-ciajaa salaajatanaŋ, salaajatana pa-ciajaa pʰassoo, pʰassa pa-ciajaa weedanaa, weedanaa pa-ciajaa tanhaa, tanhaa pa-ciajaa upaadaanaŋ, upaadaana pa-ciajaa bʰawoo, bʰawa pa-ciajaa dziaati, dziaati pa-ciajaa dziaraa maranaŋ, sooka, parideewa, du-kʰa, doomanassupaajaasaa]

Niewiedza poprzedza wytworzenia umysłowe (zamysł), wytworzenia umysłowe (zamysł) poprzedzają świadomość, świadomość poprzedza zespolenie umysłu i materii, zespolenie umysłu i materii poprzedza sześć podstaw zmysłowych, sześć podstaw zmysłowych poprzedza zetknięcie, zetknięcie poprzedza doznanie/uczucie, doznanie/uczucie poprzedza pragnienie, pragnienie poprzedza przywiązanie, przywiązanie poprzedza stawanie się, stawanie się poprzedza początek życia, początek życia poprzedza starość, śmierć, żal, lament, krzywdę, smutkek i rozpacz.

Avijjāya tveva asesa virāga nirodhā, saṅkhāra nirodho, saṅkhāra nirodhā, viññāna ṇirodho, viññāna nirodhā, nāmarūpa nirodho, nāmarūpa nirodhā, saḷāyatana nirodho, saḷāyatana nirodhā, phassa nirodho, phassa nirodhā, vedanā nirodho, vedanā nirodhā, taṇhā nirodho, taṇhā nirodhā, upādāna nirodho, upādāna nirodhā, bhava nirodho, bhava nirodhā, jāti nirodho, jāti nirodhā jarā, maraṇa, soka-parideva-dukkha-domanass-upāyāsā nirujjhanti.

[wym. awi-dziaaja tłeewa aseesa wiraaga niroodʰaa, saŋkʰaara niroodʰoo, saŋkʰaara niroodʰaa, wińńaana niroodʰoo, wińńaana niroodʰaa, naamaruupa niroodʰoo, naamaruupa niroodʰaa, salaajatana niroodʰoo, salaajatana niroodʰaa, pʰassa niroodʰoo, pʰassa niroodʰaa, weedanaa niroodʰoo, weedanaa niroodʰaa, tanhaa niroodʰoo, tanhaa niroodʰaa, upaadaana niroodʰoo, upaadaana niroodʰaa, bʰawa niroodʰoo, bʰawa niroodʰaa, dziaati niroodʰoo, dziaati niroodʰaa dziaraa marana, sooka, parideewa, du-kʰa, doomanassupaajaasaa niru-dźʰanti]

Gdy niewiedza zanika, wytworzenia umysłowe (zamysł) zanikają, gdy wytworzenia umysłowe (zamysł) zanikają, świadomość zanika, gdy świadomość zanika, zespolenie umysłu i materii zanika, gdy zespolenie umysłu i materii zanika, sześć podstaw zmysłowych zanika, gdy sześć podstaw zmysłowych zanika, zetknięcie zanika, gdy zetknięcie zanika, doznanie/uczucie zanika, gdy doznanie/uczucie zanika, pragnienie zanika, gdy pragnienie zanika, przywiązanie zanika, gdy przywiązanie zanika, stawanie się zanika, gdy stawanie się zanika, początek życia zanika, gdy początek życia zanika, starość, śmierć, żal, lament, krzywda, smutek i rozpacz zanikają.

Phala [wym. pʰala]
owoc, żniwo
magga-phala, dosłownie „ścieżka i owoc, owoc ścieżki”, synonim Oświecenia

Phasso [wym. pʰassoo]
zetknięcie, kontakt

Piṇḍapāta [wym. pindapaata]
jałmużna
rekwizyt pożywienia, posiłek zbierany do miski żebraczej przez mnicha (bhikkhu)

Pīti [wym. piiti]
radosne uniesienie
zainteresowanie, entuzjazm, zachwyt, przyjemne uczucie, czynnik wchłonięcia medytacyjnego (jhāna), który przeciwdziała gniewowi (byāpāda/vyāpāda)

Puñña [wym. puńńa]
zasługa
pożytek, przydatność, sprzyjać

Puṇṇa [wym. punna]
pełnia, kompletność, spełnienie

Puthujjana [wym. putʰu-dziana]
pospolity człowiek
pospólstwo, gmin, zwykli, nieoświeceni ludzie, ordynarni, pełni zaślepienia, ktoś związany ze światem doczesnym, mierny, tuzinkowy

Rāga [wym. raaga]
pożądanie

Rūpa [wym. ruupa]
materia
procesy fizyczne, cielesność, „forma”

Sabba [wym. sa-ba]
wszystko
całość, każdy

Sacca [wym. sa-cia]
prawda
zgodność z prawdą, prawdomówność

Saddhā [wym. sa-dʰaa]
wiara, silne przekonanie
ufność, zaufanie, dowierzanie

Sādhu [wym. saadʰu]
Dobrze powiedziane, dobrze zrobione!
rodzaj pochwały, wyrażenia aprobaty

Sakadāgāmi [wym. sakadaagaami]
[pozostawione zwykle w oryginalnym brzmieniu]
„raz powracający”, jeden ze stopni świętości (Ariya) na ścieżce do wyzwolenia

Saḷāyatana [wym. salaajatana]
sześcioraka baza zmysłowa, sześć zmysłów, pole zmysłowe

Samādhi (sammā/micchā) [wym. samaadʰi (sammaa/mi-ćʰaa]
koncentracja, skupienie (właściwa/niewłaściwa)
ustanie, spokój, nieruchomość i stabilność umysłu, ósma część Szlachetnej Ośmiorakiej Ścieżki (Ariya Aṭṭhangika Magga)

Samāhita [wym. samaahita]
stabilność
integralność umysłu

Samaṇa/samaṇera [wym. samana/samaneera]
pustelnik / nowicjusz buddyjski

Samatha [wym. samatʰa]
medytacja spokoju, skupienia, ustania

Saṃkhitta [wym. saŋkʰi-ta]
przygnębienie
dosł. skurczenie

Sammā [wym. sammaa]
całkowicie, kompletnie, właściwie

Sampajāna [wym. sampadziaana]
przejrzyste pojmowanie
pełne mądrości, dostrzeganie rzeczywistości zgodnie ze wskazówkami Buddhy

Saṃsāra [wym. saŋsaara]
kołowrót ponownych wcieleń
cykl cierpienia

Saṃyojana [wym. saŋjoodziana]
zniewolenie, jarzmo
Istnieje 10: (1) sakkāyadiṭṭhi - przekonanie o istnieniu trwałej osobowości; (2) vicikicchā - wątpliwości odnośnie Doktryny (3) sīlabbataparāmāso - wiara w wyzwolenie poprzez rytuały i ceremonie (4) kāmacchando - pragnienie przyjemności zmysłowej (5) vyāpādo - gniew (6) rūparāgo – pożądanie odnośnie świata materii (7) arūparāgo - pożądanie odnośnie świata niematerialnego (8) māno - zarozumiałość (9) uddhacca - niezrównoważenie (10) avijjā – niewiedza.

Saṅgha [wym. saŋgʰa]
społeczność, wspólnota szlachetnych (Ariya)
oznacza także grupę minimum czterech mnichów (bhikkhu)

Saṅkappa (sammā/micchā) [wym. saŋka-pa (sammaa/mi-ćʰaa]
intencja (właściwa / niewłaściwa)
Druga część Szlachetnej Ośmiorakiej Ścieżki (Ariya Aṭṭhangika Magga)

Saṅkhāra [wym. saŋkʰaara]
złożoność, wytworzenia, część, zamysł
a) twory mentalne, reakcje umysłowe, konglomerat uwarunkowanych procesów myślowych, komplikacje, bez założeń/spontanicznie (a-saṅkhārika), z założeniami/z premedytacją (sa-saṅkhārika),
b) zbiór fizycznych form oraz ich cech, zgrupowanie, skupisko, składowa wytworzeń umysłu (saṅkhāra-khandha),
c) kompilacja umysłowa, formacja, przejaw, agregat, pożyteczne złożenia umysłowe (puññābhisaṅkhāra), niepożyteczne złożenia umysłowe (apuññābhisaṅkhāra), nieporuszone złożenia umysłowe (āneñjābhisaṅkhāra).

Saṅkhāra-dukkha [wym. saŋkʰaara du-kʰa]
cierpienie wynikające z wytworzeń
niezadowalająca natura wszelkiego istnienia, wszystkich uwarunkowanych, skomplikowanych zjawisk

Saññā [wym. sańńaa]
kojarzenie
rozpoznawanie, pamięć, postrzeganie, percepcja

Sappāya-sampajañña [wym. sa-paaja sampadziańńa]
przejrzyste pojmowanie pożyteczności

Saraṇa [wym. sarana]
schronienie, bezpieczeństwo, uciekanie się do kogoś / czegoś.

Sāsana [wym. saasana]
Nauka Buddhy
porządek, nauczanie, praktyka, przekaz, instrukcja, epistoła, przesłanie

Sati (sammā/ micchā) [wym. sati]
uważność, świadomość, przytomność, pamięć (właściwa/niewłaściwa)
1. Siódma część Szlachetnej Ośmiorakiej Ścieżki (Ariya Aṭṭhangika Magga)
2. Sati-sampajañña - przejrzyste pojmowanie uważności

Satipaṭṭhāna [wym. satipa-tʰaana]
ustanowienia świadomości, podstawy uważności
cztery rodzaje satipaṭṭhāny: postrzeganie ciała (kāyānupassanā), postrzeganie doznań i uczuć (vedanānupassanā), postrzeganie umysłu (cittānupassanā), postrzeganie natury zjawisk (dhammānupassanā)

Satta [wym. sa-ta]
istota

Sātthaka-sampajañña [wym. saa-tʰaka sampadziańńa]
przejrzyste pojmowanie czy konkretne postępowanie ciałem, mową bądź umysłem jest odpowiednie czy też nie

Sīla [wym. siila]
moralność
etyka, cnota

Sikkhā [wym. si-kʰaa]
uzdalniać się, praktykować
ten kto przechodzi trening

Sīvathikā [wym. siiwatʰikaa]
kontemplacje na cmentarzach, medytacje nad rozkładem zwłok
dziewięć obserwacji cmentarnych stopni rozkładu

Soka [wym. sooka]
żal

Somanassa [wym. soomanassa]
przyjemne uczucia i wrażenia umysłowe
wszelkie przyjemne odczucia umysłowe, mentalnie pozytywne uczucia

Sotāpanna [wym. sootaapanna]
[pozostawione zwykle w oryginalnym brzmieniu]
„wchodzący w nurt”, jeden ze stopni świętości (Ariya) na ścieżce do wyzwolenia

Sudda [wym. su-da]
chłopi
jedna z czterech kast (vaṇṇa – dosł. kolor) w dawnych Indiach, najniższa z kast

Sukha [wym. sukʰa]
błogość, szczęście
1. przyjemne uczucie / doznanie (vedanā) – uczucie umysłowe błogie, doznanie cielesne miłe
2. czynnik wchłonięcia medytacyjnego (jhāna), który przeciwdziała niezrównoważeniu i zaniepokojeniu (uddhacca- kukkucca)

Suñña/suññatā [wym. suńńa/suńńataa]
nicość, pustka, próżnia

Sutamayā paññā [wym. sutamaja pańńaa]
mądrość lub wiedza zdobyta poprzez czytanie albo słuchanie

Sutta [wym. su-ta]
mowa Buddhy
wykład, dyskurs, to co usłyszane

Tathāgata [wym. tatʰaagata]
[pozostawione zwykle w oryginalnym brzmieniu]
1. Ten, który obudził się i dostrzegł prawdę o naturze świata, o przyczynie, o zaniku oraz o drodze prowadzącej do tegoż zaniku.
2. Ten, który przebudził się do całkowitego poznania wszystkich możliwych zjawisk.
3. Ten, który mówi tak jak jest (tathā).
4. Ten, który robi to co mówi (tathā).
5. Ten, który jest ponad przeciętnością świata.
6. Ten, który przyszedł (tathā āgata) wypełniając wszystkie dziesięć Paramit.
7. Ten który przeszedł (tathā gata) wypełniając wszystkie 37 czynników prowadzących do Przebudzenia.

Taṇhā [wym. tanhaa]
pragnienie
obsesja, lgnięcie, pożądanie (synonim lobha) 1. (kāma-taṇhā) pragnienie zmysłowej przyjemności, 2. (bhava-taṇhā) pragnienie stawania się, 3. (vibhava-taṇhā) pragnienie niebytu.

Thero/Therī [wym. tʰeeroo/tʰeerii]
mnich ze starszyzny / mniszka ze starszyzny
starszeństwo ustala się wg czasu spędzonego w społeczności zakonnej (Saṅgha)

Theravāda [wym. tʰeerawaada]
Wiedza Starszyzny, Droga Starszych
dosł. „to co powiadają starsi”- nazwa jednej z osiemnastu wczesnobuddyjskich szkół, która jako jedyna przetrwała do dzisiejszych czasów, zwana także Buddyzmem Południowym.

Thīna [wym. tʰiina]
odrętwienie
zastygnięcie, nieczułość (w parze z middha) jedna z pięciu przeszkód (patrz: nīvaraṇa)

Tipiṭaka [wym. tipitaka]
Trójkosz Nauki Buddhy
trzy kosze Kanonu Pāḷijskiego: Vinayapiṭaka, Suttapiṭaka oraz Abhidhammapiṭaka

Tiracchāna [wym. tira-ćʰaana]
świat zwierząt

Uddhacca [wym. u-dʰa-cia]
niezrównoważenie
niepokój, wzburzenie, (w parze z kukkucca) jedna z pięciu przeszkód (patrz: nīvaraṇa)

Upādāna [wym. upaadaana]
przywiązanie

Upāsaka/Upāsikā [wym. upaasaka/upaasikaa]
Świeccy wyznawcy; mężczyzna / kobieta

Upaṭṭhāna [wym. upa-tʰaana]
ustanawianie
1. zakładanie, tworzenie, ustalanie
2. dziedzina, obszar, domena

Upāyāsā [wym. upaajaasaa]
rozpacz

Upekkhā [wym. upe-kʰaa]
równowaga
a) neutralne uczucia i wrażenia (vedanā);
b) spokój, zrównoważenie, zdrowy stan mentalny (saṅkhāra, cetasika)

Uposatha [wym. upoosatʰa]
dzień odświętny
dzień postu, dzień pełni księżyca, nowiu, pierwszej i ostatniej kwadry

Vācā (sammā/ micchā) [wym. waaciaa (sammaa/mi-ćʰaa)]
mowa (właściwa/niewłaściwa)
Trzecia część Szlachetnej Ośmiorakiej Ścieżki (Ariya Aṭṭhangika Magga)

Vassa [wym. wassa]
pora deszczowa
czas odosobnienia mnichów

Vāyāmā (sammā/ micchā) [wym. waajaamaa (sammaa/mi-ćʰaa)]
wysiłek (właściwy/niewłaściwy)
Szósta część Szlachetnej Ośmiorakiej Ścieżki (Ariya Aṭṭhangika Magga)

Vedanā(nupassanā) [wym. weedanaa(nupassanaa)]
doznanie (cielesne) / uczucie (umysłowe)
1. mogą to być uczucia i wrażenia umysłowe: błogie (somanassa), krzywdzące (domanassa) lub neutralne (upekkhā) oraz doznania cielesne: bolesne (dukkhā) miłe (sukha) oraz ani bolesne ani przyjemne (adukkhamasukha).
2. (obserwacja) jedna z czterech rodzai satipaṭṭhāny, form ustanawiania uważności.

Vessa [wym. wessa]
kupcy
jedna z czterech kast (vaṇṇa – dosł. kolor) w dawnych Indiach, trzecia w kolejności

Vicāra [wym. wiciaara]
wnikliwe dochodzenie
proces badawczy, dociekanie, czynnik wchłonięcia medytacyjnego (jhāna), który przeciwdziała zwątpieniu (vicikicchā)

Vicikicchā [wym. wiciki-ćʰaa]
niepewność, wątpienie
jedna z pięciu przeszkód (patrz: nīvaraṇa)

Vikkhitta [wym. wi-kʰi-ta]
wzburzenie
dosł. rozproszenie

Vinaya [wym. winaja]
Jedna z trzech ksiąg Tipiṭaki
zasady prowadzenia się i dyscypliny dla mnichów (bhikkhu) oraz mniszek (bhikkhunī)

Viññāṇa [wym. wińńaana]
obecność, świadomość
(pod)świadomość pasywna, poznawanie bez rozróżniania, odbierający bądź wiedzący umysł

Vīmaṃsā [wym. wiimaŋsaa]
rozeznanie
jedna z czterech podstaw mocy (Iddhipādā)

Vimutti [wym. wimu-ti]
wyswobodzenie

Vipāka [wym. wipaaka]
rezultat, efekt
konsekwencja kammy

Viparināma-dukkha [wym. wiparinaama du-kʰa]
cierpienie wynikające ze zmiany

Vipassanā [wym. wipassanaa]
wgląd, medytacja wglądu

Viriya [wym. wirija]
energia
aktywność mądrości, „nieustanne przypominanie sobie”

Vitakka [wym. wita-ka]
ukierunkowane rozpatrywanie
rozważanie, myślenie zogniskowane na obiekcie, czynnik wchłonięcia medytacyjnego (jhāna), które przeciwdziała odrętwieniu i ospałości (thīna middha)

Yāma [wym. jaama]
król świata zmarłych
bóg śmierci (deva), jest poza dobrem i złem

Yathābhūta [wym. jatʰaabʰuuta]
tak jak jest, rzeczywistość
faktyczność, stan rzeczy, prawidłowość zgodna z rzeczywistością

Yoniso manasikāra [wym. joonioo manasikaara]
stosowne przyłożenie uwagi
a) właściwe nastawienie, właściwy nastrój, właściwa uwaga;
b) mądra koncentracja, stosowne przyłożenie uwagi


PORADY DLA TŁUMACZY

Tłumacz, który wybierze sobie tekst do przetłumaczenia (lub zostanie mu takowy przesłany) powinien stworzyć edytowalny dokument tekstowy (doc, odt) w którym będzie tabela. W jednej kolumnie wiersze będą zawierały agielską wersję, w drugiej - polskie tłumaczenie. Przykład poniżej:

angielski tekst oryginału polskie tłumaczenie
kolejny akapit angielskiego tekstu tłumaczenie tego akapitu

Nie ma kanonicznie ustalonego zbioru terminów przełożonych na język polski. Natomiast staramy się ujednolicać terminologię, tak by tłumaczenia były spójne i zrozumiałe dla czytelników. Dlatego też słownik powyżej jest pewną propozycją, co ważne czasem terminy ulegają zmianie, czy to pod wpływem różnego rodzaju dyskusji z innymi tłumaczami, czy też podpatrzone w innych książkach/przekładach buddyjskich, nie związanych z Sasaną. Tłumacz może mieć swoje propozycje, natomiast nie może to być furtką do nieustających dyskusji i sporów o przekład terminów. Stosujemy drogę środka - powyższy przekład daleki jest od ideału, natomiast poparty jest wieloletnią pracą portalu. Poniżej kilka konkluzji:

1. Używamy tzw form hybrydowych. Oznacza to, że słowa Buddha, Dhamma, Nibbāna, saṅkhāra, etc pisane są tak jak w zromanizowanym zapisie pāḷijskim. Jest kilka powodów dlaczego tak robimy. Po pierwsze - gdy chodzi na przykład o przydechowe "h" w słowach - warto właściwie wymawiać termin Przebudzonego, tak jak warto znać wymowę języka kanonu. Spolszczenia mogą jedynie uprościć wymowę, często ją przeinaczając (przykładowe Budda, bez "h", które jest nieprawidłowe i niewłaściwie wymawiane przez Polaków). Dlatego warto zapoznać się ze wstępem tego słownika, by nauczyć się wymowy zapisu. Oprócz tego - taki zapis wyróżnia teksty Theravādy od tekstów innych buddyjskich tradycji, co może tylko pomóc, gdyż już przez sam zapis terminów będzie wiadomo z jakiej szkoły dany nauczyciel pochodzi. Nie chodzi tu o wyróżnianie się, czy sztuczne podziały, a o przejrzystość, ponieważ faktem jest że doktryny różnych szkół buddyjskich różnią się między sobą. Nie musimy znać nazwisk wszystkich autorów (a tylko tak w ujednoliconej terminologii możemy rozpoznać tradycję nauczyciela), natomiast jeśli mowa jest o naukach kanonu pāḷijskiego lub wczesnych szkół, zapis zawierać będzie pāḷijską terminologię, natomiast gdy będzie to tekst wywodzący się ze szkół używających sanskrytu, staramy się używać sanskryckich zapisów (Dharma, saṃskāra, etc).

2. Numerujemy sutty według spisu na podstronie (http://sasana.wikidot.com/tipitaka). Najlepiej skopiować cały tytuł jeśli w tekście występuje przypis. Tytuł sutty skłąda się z: a) nazwy pāḷijskiej b) w nawiasie - specyficznej numeracji porządkowej portalu Sasana c) w nawiasie dalej - polskiego tłumaczenia tytułu. Więcej o nuemracji tu: http://sasana.wikidot.com/forum/t-278496/przedsionek-tipitaki-wskazowki
(nie jest konieczne, by tłumacz tworzył numerację - jeśli chce może przekopiować tytuły znajdujące się w spisie, natomiast nie powinien samemu tworzyć nieprzełożonych tytułów - zajmie się tym redakcja)

3. Staramy się nie używać narzędzi do komentowania w plikach (komentarze z boku, po kliknięciu i inne) gdyż zdarza się tak, ze formatowania różnych programów nie są kompatybilne. Jeśli tłumacz/redaktor chce napisać komentarz do urywka, może to zrobić w tekście lub pod/nad tekstem.

4. Tłumacz/redaktor nie musi formatować tekstu tak jak jest to w oryginale. Często kursywy czy pogrubienia w pliku nie są wykorzystywane (jeśli nie są konieczne) w publikacji na sasanie. Podstawowy jest taki, że nie używamy kursyw dla terminów pāḷijskich, co w zwyczaju mają autorzy anglojęzyczni. Czasem kursywą pisane są cytaty, podkreślenia, etc. - redakcja rezerwuje sobie prawo do używania kursyw/pogrubień przy publikacji, mając na uwadze oryginał.

5. Wszelkiego rodzaju tłumaczenia sutt palijskich mozna znaleźć w ww. dziale Tipiṭaki. Tłumacz może skopiować dany fragment, ponieważ istnieją (czasem) różne wersje, może wybrać tą, którą uznaje za najlepszą. Może także, w pewnych okolicznościach na podstawie polskiego przekładu zmienić tłumaczenie, tak by współgrało z oryginałem. Jest też możliwość przetłumaczenia sutty/jej urywka samemu, jednak dobrze gdyby byłą to ostateczność (jeśli mam możliwość użycia już przetłumaczonych sutt). W momencie braku przekładu sutty na Sasanie może albo spróbować przełożyć suttę samemu, ewentualnie zostawić ją do przekładu redakcji.

Przydatne linki:

Warto poczytać portal Sasana.pl i teksty już przetłumaczone. Można dzięki temu dowiedzieć się mniej więcej w jakim stylu tłumaczone i redagowane są teksty. Warto zastanowić się nad składnią i konstrukcją zdania, gdy robi się tłumaczenie przy pomocy różnorakich programów (typu translate.google.com, etc).

Słownik polsko-angielski: http://pl.bab.la/
Synonimy: http://synonim.net/
Słownik języka polskiego: http://sjp.pwn.pl

O autorze

pio.JPG

Piotr Jagodziński
zobacz inne publikacje autora

Piotr Jagodziński - ur. 2 lipca 1980 roku - twórca (2007) i redaktor naczelny (2007 - 2015) portalu Sasana.pl - w 2009 w Birmie pod przewodnictwem Ashin Tejaniya wyświęcony na mnicha buddyjskiego jako Vilāsa Bhikkhu, uzyskał dyplom na Uniwersytecie Theravādy (I.T.B.M.U.), po roku przeniósł się na Sri Lankę, gdzie między innymi odbył odosobnienie z Ajahnem Brahmavamso. W 2011 zrzucił mnisie szaty, pozostając świeckim wyznawcą - upāsaka. W 2016 po raz wtóry wdział mnisie szaty w klasztorze Sāsanārakkha, w Malezji, i dostał od swojego nauczyciela nowe imię - Vilāsadhammika. W 2017, po raz wtóry zrzucił mnisie szaty. Trzeciego razu, jak się zarzeka, już nie będzie. Jego lokalizacja pozostaje nieznana.


Poleć nas i podziel się tym artykułem z innymi: Facebook

Chcąc wykorzystać część lub całość tego dzieła, należy używać licencji GFDL: Udziela się zgody na kopiowanie, dystrybucję lub/i modyfikację tego tekstu na warunkach licencji GNU Free Documentation License w wersji 1.2 lub nowszej, opublikowanej przez Free Software Foundation.

gnu.svg.png

Można także użyć następującej licencji Creative Commons: Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne-Na tych samych warunkach 3.0

cc.png

Źródło: Przepisane z dokumentu dostarczonego przez autora.

Autor: Piotr Jagodziński

Image0001%20%281%29.png


Podoba Ci się ten artykuł? Dołącz do nas lub wesprzyj nas finansowo.
POMÓŻ FUNDACJI "THERAVADA"
(KRS: 0000464215, NIP: 5223006901, Regon: 146715622)
KONTO BANKOWE: 89 2030 0045 1110 0000 0270 1020